Nínú iṣẹ́ ìṣègùn, ìdákẹ́jẹ́ẹ́ lè jẹ́ ohun tó ń bani lẹ́rù ju ariwo lọ. Fún àpẹẹrẹ, aláìsàn tó bá dáwọ́ dúró láti máa sọ̀rọ̀ láìròtẹ́lẹ̀ tàbí ohun tí ń mú kí iṣẹ́ rẹ̀ dúró lè fi hàn pé ètò náà kò ṣiṣẹ́ dáadáa dípò kí ó yanjú ìṣòro. Ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ènìyàn (Ecology) gbé irú ìṣẹ̀lẹ̀ kan náà kalẹ̀, àti lọ́wọ́lọ́wọ́, ìdákẹ́jẹ́ẹ́ náà ń bani lẹ́rù gidigidi.
Àwọn kòkòrò ń pòórá ní àwọn agbègbè ńlá kárí ayé. Èyí kì í ṣe ìdínkù díẹ̀ tàbí ìyípadà ilẹ̀ ayé lásán, ṣùgbọ́n píparẹ́ kíákíá ti àwọn kòkòrò, labalábá, kòkòrò, eṣinṣin, efon, oyin, àti gbogbo àwọn ẹgbẹ́ iṣẹ́-ṣíṣe. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí kì í ṣe àròsọ tàbí ìtàn àròsọ; ó wà lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ẹ̀dá alààyè tí a ti kọ sílẹ̀ jùlọ ní ọdún 50 sẹ́yìn, a kò sì tí ì ṣàtúnṣe rẹ̀ dáadáa. Fún àyíká ọ̀rọ̀, àpapọ̀ bíóọ̀mù àwọn kòkòrò tí ó sọnù jọ àpapọ̀ ìwọ̀n gbogbo ọkọ̀ òfúrufú tí ó ń ṣòwò kárí ayé, tí ó dúró fún àdánù ńlá ti àyíká àti ọrọ̀ ajé.
Fún ọ̀pọ̀ ọdún, wọ́n ń wo àwọn kòkòrò gẹ́gẹ́ bí ariwo ẹ̀yìn—àwọn ohun tó ń yọni lẹ́nu jùlọ, àwọn kòkòrò tó burú jù. Wọ́n gbà pé wọ́n pọ̀, wọ́n sì gbà pé agbára wọn kò tó nǹkan. A ṣe àgbékalẹ̀ àwọn ètò iṣẹ́ àgbẹ̀, àyíká ìlú, àwọn ohun tó ń ṣe kẹ́míkà, àti àwọn ojútùú ìmọ̀ ẹ̀rọ lórí èrò tí a kò sọ pé àwọn kòkòrò yóò máa wà níbẹ̀ nígbà gbogbo. Wọ́n pọ̀ jù láti kùnà.
Èrò yìí ti fi hàn pé kò tọ̀nà.
Àwọn Ìwífún náà kò rọrùn rárá
Ọ̀kan lára àwọn ìkìlọ̀ àkọ́kọ́ tí a mẹ́nu kàn jùlọ wá láti inú ìwádìí nípa àrùn kòkòrò ilẹ̀ Jámánì ìgbà pípẹ́ tí ó tọ́pasẹ̀ ìtànkálẹ̀ àrùn kòkòrò tí ń fò káàkiri àwọn agbègbè ààbò fún bí ọgbọ̀n ọdún. Àbájáde náà ya àwọn olùwádìí lẹ́nu pàápàá: ìdínkù tó ju 75% lọ nínú gbogbo ìtànkálẹ̀ àrùn kòkòrò tí ń fò láàárín ọdún 1989 àti 2016.¹ Àwọn wọ̀nyí kì í ṣe àwọn agbègbè ilé iṣẹ́ tàbí pápá tí ó kún fún àwọn egbòogi. Wọ́n jẹ́ ibi ìtọ́jú ìṣẹ̀dá. Síbẹ̀síbẹ̀, ọ̀pọ̀ agbègbè bíi Áfíríkà àti àwọn apá ńlá ní Éṣíà kò ní ìtọ́jú kòkòrò pípéye, tí ó sì fi àwọn àlàfo pàtàkì sílẹ̀ nínú òye wa nípa ìdínkù kòkòrò kárí ayé.
Àwọn ìwádìí tó tẹ̀lé e fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé kì í ṣe ohun àjèjì. Àtúnyẹ̀wò kárí ayé tí a tẹ̀ jáde ní Itoju ti Ẹmi pari pe o to 40% awon eya kokoro ni a n hale fun iparun, pelu idinku ni kiakia ni awọn ọdun aipẹ.² Awọn data gigun lati United Kingdom, Netherlands, Puerto Rico, Ariwa Amerika, ati Ila-oorun Asia sọ itan kanna pẹlu iyipada agbegbe ṣugbọn itọsọna ti o wa ni ibamu.³-⁶
Àdánù náà kò mọ sí àwọn irúgbìn tó ṣọ̀wọ́n tàbí àwọn ẹ̀yà pàtàkì nìkan. Àwọn kòkòrò tó wọ́pọ̀—àwọn tó ti kún afẹ́fẹ́ tẹ́lẹ̀—ń pòórá kíákíá. Àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀yà ara ń jíròrò “ìparẹ́ iṣẹ́,” ipò kan tí àwọn irúgbìn ṣì wà ní ti ìmọ̀ ẹ̀rọ ṣùgbọ́n tí wọn kò tún ń kó ipa wọn nínú àyíká ní iye tó ṣe pàtàkì mọ́.
A sábà máa ń fojú kéré ìjẹ́pàtàkì ọ̀rọ̀ yìí.
Àwọn kòkòrò kì í ṣe àṣàyàn
Àwọn kòkòrò ní ipa pàtàkì nínú àwọn àyíká ayé àti àyíká omi tútù. Wọ́n ń fún àwọn ewéko ní èso, wọ́n ń tún àwọn èròjà oúnjẹ ṣe, wọ́n ń ṣàkóso iye àwọn kòkòrò, wọ́n ń ṣàkóso àwọn èyà kòkòrò, wọ́n sì ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí orísun oúnjẹ pàtàkì fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹyẹ, àwọn afẹ́fẹ́ afẹ́fẹ́, àwọn ẹranko afàyàfà, àti ẹja. Dípò kí wọ́n jẹ́ ẹ̀gbẹ́, àwọn kòkòrò ni ó ń ṣe ìpìlẹ̀ ìṣètò àwọn ètò wọ̀nyí. Pípàdánù àwọn èyà ìpìlẹ̀ wọ̀nyí lè yọrí sí pípadánù àwọn oúnjẹ tí a mọ̀ bíi kọfí, ṣókólẹ́ẹ̀tì, ápù, àti álmọ́ńdì, èyí tí ó ń nípa lórí oúnjẹ ojoojúmọ́.
Nǹkan bí ìdá mẹ́ta nínú mẹ́rin àwọn irúgbìn àgbáyé gbára lé ìfúnpọ̀ ẹranko, tí ó pọ̀ jùlọ láti ọwọ́ àwọn kòkòrò. Iye owó ọrọ̀ ajé ti ìfúnpọ̀ kòkòrò nìkan ni a ṣírò ní ọgọ́rọ̀ọ̀rún bílíọ̀nù dọ́là lọ́dọọdún. Ṣùgbọ́n dídúró lórí ètò ọrọ̀ ajé kò fi bẹ́ẹ̀ sọ ọ̀rọ̀ náà di yẹpẹrẹ. Láìsí àwọn kòkòrò, ètò oúnjẹ kì í ṣe ní ìwọ̀n nìkan, ṣùgbọ́n ní ti dídára. Ìyàtọ̀ oúnjẹ dínkù. Ìfaradà rẹ̀ pòórá. Ìgbẹ́kẹ̀lé lórí àwọn ohun èlò ilé iṣẹ́ ń pọ̀ sí i. Ìwádìí kan tí a tẹ̀ jáde nínú ìwé ìròyìn PLoS One rí i pé ìdínkù nínú àwọn olùfúnpọ̀ kòkòrò lè fa ìdínkù nínú ìwọ̀n àwọn fítámì pàtàkì bíi fítámì A àti folate kárí ayé, èyí tí ó dínkù sí ìwọ̀n èròjà oúnjẹ nínú àwọn ohun ọ̀gbìn kan ní 40%.
Àwọn ètò àyíká máa ń kùnà lójijì dípò kí ó máa dẹ́rẹ̀ẹ́ díẹ̀díẹ̀ nígbà tí a bá ti kọjá àwọn ààlà pàtàkì.
Ìṣẹ̀lẹ̀ Afẹ́fẹ́ Ẹ̀fúùfù Jẹ́ Ìkìlọ̀ Tí A Kúrò
Kó tó di pé àwọn ìwé ìròyìn tí àwọn ẹgbẹ́ wọn ṣe àtúnyẹ̀wò rẹ̀ ti ṣírò pípadánù kòkòrò, àwọn ènìyàn lásán kíyè sí ohun kan tó yàtọ̀: àwọn ọkọ̀ ojú irin abẹ́rẹ́ dúró ní mímọ́. Ẹnikẹ́ni tó bá ń wakọ̀ déédéé ní ọdún 1970 tàbí 1980 rántí bí wọ́n ṣe ń yọ kòkòrò kúrò lórí iná mànàmáná àti àwọn ohun èlò ìbọn lẹ́yìn ìrìn àjò kúkúrú. Ìrírí yẹn ti ṣọ̀wọ́n báyìí débi pé ó ṣòro fún àwọn ọmọ tuntun láti gbàgbọ́.
Ohun tí a ń pè ní “ìṣẹ̀lẹ̀ afẹ́fẹ́” kì í ṣe ọ̀rọ̀ ìrántí lásán; ó dúró fún àmì àkíyèsí àìlófin ṣùgbọ́n tí ó dúró ṣinṣin ti ìdínkù nínú iye àwọn kòkòrò.¹⁰ Nígbà tí àràádọ́ta ọ̀kẹ́ ènìyàn bá ṣàkíyèsí àìsí irú ohun alààyè kan náà fúnra wọn, àkíyèsí náà yẹ fún àfiyèsí sáyẹ́ǹsì. Síbẹ̀síbẹ̀, a sábà máa ń kà á sí ìtàn àròsọ, àìní ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, tàbí àìníṣe.
Nínú ẹ̀kọ́ ìṣègùn, a pàṣẹ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti má ṣe fojú fo àwọn àmì àrùn tí àwọn aláìsàn ròyìn nítorí àwọn ìpèníjà nínú ìṣàyẹ̀wò iye nìkan. Ṣùgbọ́n nínú ìmọ̀ nípa àyíká, a sábà máa ń gbójú fo àwọn ẹ̀rí àkíyèsí tí ó jọra.
Àwọn eṣú, Àwọn tí a kò lóye dáadáa, àti Àwọn Ohun Pàtàkì
Àwọn kòkòrò díẹ̀ ni gbogbo ayé kórìíra ju àwọn efon lọ. Iṣẹ́ wọn gẹ́gẹ́ bí olùgbékalẹ̀ àrùn àkóràn mú kí wọ́n rọrùn láti fojú sí àwọn ìpolongo ìparun, a sì sábà máa ń ṣe ayẹyẹ ìdínkù wọn. Ṣùgbọ́n àwọn ètò àyíká kò gbà láyè láti pa àwọn ènìyàn rẹ́ láìsí àbájáde.
Ìdin ẹ̀fọn jẹ́ orísun oúnjẹ pàtàkì fún ẹja àti àwọn ẹranko afẹ́fẹ́. Àwọn ẹ̀fọn àgbàlagbà máa ń bọ́ àwọn ẹyẹ, àdán, àwọn ẹranko afàyàfà, àti àwọn kòkòrò mìíràn. Píparẹ́ wọn máa ń dún nípasẹ̀ àwọn oúnjẹ ní ọ̀nà tí a kò fi bẹ́ẹ̀ ṣe àwòkọ́ṣe wọn dáadáa tí a kò sì sábà máa ń sọ̀rọ̀ nípa wọn.¹¹¹
Ìgbàgbọ́ pé a lè yọ àwọn ẹranko tí a kò fẹ́ kúrò ní pàtó nígbà tí a bá ń pa ìdúróṣinṣin àyíká mọ́ fi àìlóye kan hàn, èyí tí ó jọ èrò ìṣègùn àtijọ́ pé pípa àmì àrùn mọ́ra dọ́gba pẹ̀lú yíyọ àrùn kúrò.
Àwọn ètò àdánidá kò ní àǹfààní láti mú kí nǹkan rọrùn; dípò bẹ́ẹ̀, ó ní ipa búburú lórí wọn.
Èyí Kìí Ṣe “Ìyípadà Ojúọjọ́” Lásán
Láìsí àní-àní, ìyàtọ̀ ojú ọjọ́ ní ipa lórí iye àwọn kòkòrò, ṣùgbọ́n ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì kò tó láti sọ pé ìyípadà ojú ọjọ́ nìkan ló fa ìtóbi àti iyàrá ìsàlẹ̀. Ìlànà ìgbà, yíyàn àwọn ohun tí a lè ṣe, àti ìṣọ̀kan àgbègbè tọ́ka sí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun tí ó ń fa ìbáṣepọ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú wọn jẹ́ èyí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ènìyàn àti èyí tí kò ní ìlànà tó dára.
Awọn oluranlọwọ pataki pẹlu:
- Ìfarahan àwọn oògùn apakòkòrò onígbà pípẹ́, pàápàá jùlọ àwọn oògùn apakòkòrò oníṣẹ́ẹ́ bíi neonicotinoids, tí ó máa ń wà nínú ilẹ̀ àti omi tí ó sì máa ń nípa lórí àwọn ẹranko tí kì í ṣe àwọn tí a ń fojúsùn sí.¹²
- Pípàdánù àwọn ewéko òdòdó tí ó ń fa ìpakúpa egbò, tí ó sì ń mú kí àwọn olùfẹ́ afẹ́fẹ́ má jẹrà kúrò.¹³
- Ogbin ohun-ini kanṣoṣo, eyiti o rọpo awọn ibugbe ti o ni idiju pẹlu awọn aginju ohun-ara.¹⁴
- Ìbàjẹ́ ilẹ̀ àti ìwópalẹ̀ àwọn kòkòrò, èyí tí ó ń ba ìgbésí ayé kòkòrò jẹ́.¹⁵
- Ìbàjẹ́ ìmọ́lẹ̀, èyí tí ó ń ba ìlọ kiri, ìbáṣepọ̀, àti ìwà jíjẹun jẹ́ nínú àwọn kòkòrò alẹ́.¹⁶
- Ìtànkálẹ̀ ìlú àti ìfọ́kálẹ̀ ibùgbé, tí ó ń dín ìyàtọ̀ àti ìfaradà ìran kù.¹⁷
Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn kókó wọ̀nyí jẹ́ ohun tó kan ẹnìkọ̀ọ̀kan. Ní àpapọ̀, wọ́n ń gbé ẹrù ìṣẹ̀dá tí ó ju agbára ìyípadà àwọn ètò-ẹ̀dá ayé lọ.
Ìdí Tí Èyí Fi Yẹ Kí Ó Mú Àwọn Oníṣègùn Búrù, Kìí Ṣe Àwọn Onímọ̀ Nípa Àyíká Nìkan
Gẹ́gẹ́ bí dókítà, a ti kọ́ wa láti mọ àwọn àmì ìkìlọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ ti àìṣiṣẹ́ ètò ara. Gẹ́gẹ́ bí ìbísí nínú èròjà C-reactive protein (CRP) tí a kò ṣàlàyé ṣe lè fi hàn pé ó ní àkóràn tàbí àkóràn tó nílò àfiyèsí kíákíá, ìdínkù nínú iye àwọn kòkòrò ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí àmì pàtàkì fún àìdúróṣinṣin àyíká. Pípàdánù ìwọ̀n ara tí ń tẹ̀síwájú, àìlera àjẹ́sára, àti àìtó ẹ̀jẹ̀ tí a kò ṣàlàyé kì í ṣe àwọn ohun tí a lè fẹ́ mọ̀ lásán—wọ́n jẹ́ àmì pupa, tí ó jọ àwọn àmì àyíká wọ̀nyí. Pípàdánù kòkòrò jẹ́ dọ́gba pẹ̀lú àyíká àti àwọn àmì ìṣègùn wọ̀nyí.
Ìlera ènìyàn gbára lé ìlera àyíká gidigidi. Ìwọ̀n oúnjẹ, ààbò oúnjẹ, àwọn àpẹẹrẹ àrùn àkóràn, àti agbára ìdènà àrùn gbogbo wọn sinmi lórí àwọn ètò ìṣẹ̀dá tí ó wà ní ipò kan. Pílánẹ́ẹ̀tì tí ó ní ìṣòro nípa ìṣẹ̀dá ẹ̀dá ènìyàn tí ó jẹ́ aláìlera. Ìbísí àrùn onígbà díẹ̀, àìlera ìṣẹ̀dá ara, àti àìlera ètò ìdènà àrùn kò lè yàtọ̀ sí àyíká tí àwọn ènìyàn ń gbé nísinsìnyí. Àwọn oníṣègùn lè kíyèsí àwọn ipa wọ̀nyí bí àwọn aláìsàn bá ń ní àwọn ìhùwàsí àléjì tí ó pọ̀ sí i, àìlèfaradà sí àwọn oògùn aporó, àti àìlera oúnjẹ. Fún àpẹẹrẹ, aláìsàn tí ó ní àkóràn èémí tí ó ń padà bọ̀ lè ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìyípadà pollen nítorí ìyípadà iye àwọn kòkòrò. Àwọn oníṣègùn lè yanjú àwọn ọ̀ràn wọ̀nyí nípa gbígbé àwọn kókó ayíká yẹ̀wò nígbà tí wọ́n bá ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ipò àti nímọ̀ràn àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà bíi àwọn ìyípadà oúnjẹ tàbí gbígbé ìtọ́jú àyíká lárugẹ.
Síbẹ̀, ìṣègùn àti ìlera gbogbogbòò ń tẹ̀síwájú láti wo àyíká gẹ́gẹ́ bí ibi ìṣẹ̀dálẹ̀ dípò àwọn ètò ìpìlẹ̀. Láti yanjú èyí, fífi àwọn èrò ìlera àyíká sínú àwọn ètò ìlera ìlera àti ti gbogbogbòò lè yí padà, kí ó lè mú kí òye nípa ìbáṣepọ̀ láàárín ìlera àyíká àti ti ènìyàn lágbára sí i. Àwọn ilé ìṣègùn tún lè gba àwọn ìlànà tí ó ṣe pàtàkì sí ìtọ́jú àyíká, bíi dín ìfọ́ àti lílo agbára kù ní àwọn ilé ìlera. Fífún ìwádìí níṣìírí lórí àwọn ipa ìlera ti ìbàjẹ́ àyíká láàárín àwùjọ ìṣègùn yóò túbọ̀ mú kí ìṣọ̀kan yìí lágbára sí i. Irú àwọn ìtọ́jú ìpele ètò bẹ́ẹ̀ yóò so àlàfo láàárín ìṣègùn àti ti àyíká pọ̀ mọ́, yóò sì rí i dájú pé àwọn oníṣègùn mọ àwọn ọ̀ràn ìlera àyíká àti ti àyíká gẹ́gẹ́ bí apá pàtàkì nínú iṣẹ́ wọn.
Lẹ́ǹsì Ìṣègùn: Nígbà tí Ẹ̀dá Èdá Dí Oògùn
Láti ojú ìwòye dókítà, píparẹ́ àwọn kòkòrò yẹ kí a túmọ̀ sí àmì ìṣàfihàn ìpele àwùjọ ti majele àyíká àti ìdààmú ara. Nínú iṣẹ́ ìṣègùn, nígbà tí ètò ìlera kan bá kùnà ní àkọ́kọ́, a mọ̀ ọ́n sí ìkìlọ̀ ìbẹ̀rẹ̀. Àwọn kòkòrò ní ipa yẹn nínú ìmọ̀ ẹ̀dá. Ìgbésí ayé wọn kúkúrú, ìwọ̀n ìṣiṣẹ́ ara gíga, àti ìgbẹ́kẹ̀lé lórí àwọn àmì àyíká mú kí wọ́n ní ìmọ̀lára gidigidi sí ìdàrúdàpọ̀ kẹ́míkà, electromagnetic, àti oúnjẹ—nígbà púpọ̀ kí àwọn ènìyàn tó ní àrùn tó hàn gbangba.
Ẹ̀rí tó ń pọ̀ sí i wà pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ìfarahàn kan náà tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìdínkù kòkòrò ní í ṣe pẹ̀lú ìdàrúdàpọ̀ endocrine ènìyàn, àìsí ìṣàkóṣo ara, àwọn ipa ìdàgbàsókè ọpọlọ, àti àrùn ìṣiṣẹ́ ara. Fún àpẹẹrẹ, a ṣe àwọn neonicotinoids láti fojú sí àwọn olugba acetylcholine nicotinic kokoro, síbẹ̀ àwọn ipa ọ̀nà tí ó jọra wà nínú àwọn ẹranko oníran, títí kan ipa nínú ìdàgbàsókè ọpọlọ àti ìṣàkóso ara-ẹni.²⁰ Ìfarahàn ìwọ̀n kékeré onígbà díẹ̀ kò fa ìpalára líle koko, ṣùgbọ́n ìṣègùn ti kọ́—nígbà púpọ̀ ó ti pẹ́ jù—pé àìsí ìpalára líle koko kò dọ́gba pẹ̀lú ààbò.
Àìsí àwọn èròjà ìdọ̀tí tún ní ipa lórí ìwọ̀n èròjà kékeré nínú oúnjẹ ènìyàn. Àwọn èso, ewébẹ̀, èso, àti ewébẹ̀—àwọn orísun pàtàkì ti folate, magnesium, polyphenols, àti antioxidants—ní àbùkù ìdọ̀tí ìdọ̀tí ní ipa lórí àìtó èròjà ìdọ̀tí.²¹ Àìsí oúnjẹ kìí ṣe ìyàn; ó hàn gẹ́gẹ́ bí àrùn onígbà pípẹ́, àìlera ara, ìtọ́jú ọgbẹ́ tí kò dára, àti ìfaradà sí àkóràn—àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ burúkú tí àwọn oníṣègùn ń rí ní ìgbà pípẹ́ ṣùgbọ́n wọn kìí sábà máa ń padà sí ìdúróṣinṣin ètò oúnjẹ.
Fojú inú wo aláìsàn àtọ̀gbẹ kan tó ń jìjàkadì pẹ̀lú ọgbẹ́ tó ń wo ara sàn díẹ̀díẹ̀. Àwọn ọgbẹ́ wọ̀nyí, tí kò fara mọ́ ìtọ́jú tó wọ́pọ̀, di àpẹẹrẹ tó ṣe kedere nípa ìdínkù oúnjẹ kékeré nítorí pípadánù àwọn ohun tó ń fa ìdọ̀tí. Ìdínkù ìwọ̀n oúnjẹ pàtàkì bíi Vitamin C àti zinc, tó ṣe pàtàkì nínú ìṣẹ̀dá collagen àti iṣẹ́ àjẹ́sára, fi hàn bí àìtó oúnjẹ ṣe ń hàn ní àwọn ibi ìtọ́jú gidi.
Níkẹyìn, ìparẹ́ kòkòrò náà ń fi àpẹẹrẹ ìṣẹ̀dá tí ó gbòòrò hàn gẹ́gẹ́ bí àwọn oníṣègùn ṣe mọ̀ dáadáa: àwọn ètò tí a gbé kọjá agbára àtúnṣe kì í kùnà ní ìlà. Wọ́n ń san án padà láìròtẹ́lẹ̀, títí tí wọn kò fi ní san án padà. ICU kún fún àwọn aláìsàn tí wọ́n “dára” títí tí wọn kò fi ní rí bẹ́ẹ̀. Àwọn ètò ìṣẹ̀dá ilẹ̀ ayé ń hùwà lọ́nà kan náà.
Fún àwọn oníṣègùn, àìka ìwópalẹ̀ kòkòrò sí jẹ́ ohun tí a lè fojú di pé a kò ka iye lactate tó ń pọ̀ sí i nínú aláìsàn tó “dà bí ẹni pé ó dúró ṣinṣin.” Nọ́mbà náà fúnra rẹ̀ ṣe pàtàkì—ṣùgbọ́n ohun tí ó dúró fún ṣe pàtàkì jù bẹ́ẹ̀ lọ.
Ìmọ̀-ẹ̀rọ kò ní gbà wá lọ́wọ́ ìmọ̀-ẹ̀rọ nípa ẹ̀dá-ẹ̀rọ
Ìgbẹ́kẹ̀lé tó ń pọ̀ sí i wà—tí a kò sábà sọ—pé ìmọ̀ ẹ̀rọ yóò san án padà fún àdánù àyíká. Ìrúgbìn àtọwọ́dá. Àwọn ètò oúnjẹ oníṣẹ̀dá. Àwọn àyípadà tí a ṣe nípasẹ̀ ìwádìí fún ìṣòro ẹ̀dá alààyè. Àwọn èrò wọ̀nyí fani mọ́ra nítorí wọ́n ṣèlérí ìṣàkóso.
Ṣùgbọ́n àwọn kòkòrò ń ṣe àìmọye àwọn ìbáṣepọ̀ kékeré lójoojúmọ́, ní gbogbo ìwọ̀n àti ní àyíká tí ètò kan ṣoṣo kò lè ṣe àtúnṣe. Wọ́n ń yí padà fún ọgọ́rọ̀ọ̀rún mílíọ̀nù ọdún, wọ́n sì ń bá ipò àdúgbò mu láìsí owó agbára àti owó ìtọ́jú.
Kì í ṣe pé kí a fi ẹ̀rọ rọ́pò èyí ni ohun tuntun.
Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì Tí A Gbé Kalẹ̀ àti Ìṣòro Ìdákẹ́jẹ́ẹ́
Ọ̀kan lára àwọn apá tó ń dààmú jùlọ nípa ìparun kòkòrò kì í ṣe àdánù fúnra rẹ̀, bí kò ṣe ìdáhùn àwọn ilé iṣẹ́ tó ṣókùnkùn. Owó tí wọ́n ń gbà fún ìmọ̀ nípa ìṣẹ̀dá kòkòrò ti dínkù. Ìtọ́jú àyíká fún ìgbà pípẹ́ kò wọ́pọ̀, kò sì fi bẹ́ẹ̀ gba àtìlẹ́yìn. Àwọn ìfọwọ́sowọ́pọ̀ kẹ́míkà sábà máa ń gbára lé ìdánwò ìpalára fún ìgbà kúkúrú, nígbà tí wọ́n sì máa ń fojú fo àwọn ipa tó ń ní lórí ìpele ìṣẹ̀dá, ìpalára tó ń ṣẹlẹ̀ láìsí ìpalára.¹⁹
Èyí ṣàfihàn àwọn àpẹẹrẹ tí a rí nínú ìṣègùn òde òní: àwọn òpin tó gùn, àwọn ìpele kúkúrú, àti ìgbẹ́kẹ̀lé jù nínú ìdásí tí a yà sọ́tọ̀ kúrò nínú òye ìpele ètò.
Nígbà tí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì bá di èyí tí a gbà mọ́ nípa àkókò iṣẹ́ àti ìrọ̀rùn ìlànà, a máa ń yí àwọn àmì ìkìlọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ padà sí “àìsí ẹ̀rí” dípò kí a ṣe ìwádìí rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tó ṣe pàtàkì.
Iru Idinamọ wo ni yoo ri
Èyí kì í ṣe ohun tí a fẹ́ kí ó máa bẹ̀rù, ṣùgbọ́n ó jẹ́ ohun tí a fẹ́ kí a má ṣe fi ara wa pamọ́ àti kí a lè mọ̀ dáadáa.
Anilo:
- Àbójútó àyíká ìgbà pípẹ́, tí ó dá dúró
- Idanwo aabo ayika ti o ṣe ayẹwo awọn ipa onibaje, apapọ, ati amuṣiṣẹpọ
- Idinku, kii ṣe imugboroosi, ti ẹru ayika kemikali,
- Àwọn ìṣe àgbẹ̀ tí ó ń mú onírúurú ẹ̀dá alààyè padà sípò dípò kí ó dín in kù
- Ìrẹ̀lẹ̀ ọpọlọ nípa ohun tí a kò tí ì lóye
Àwọn ìlọsíwájú tó ń ba ìpìlẹ̀ ẹ̀dá wọn jẹ́ kò dúró fún ìlọsíwájú tòótọ́; dípò bẹ́ẹ̀, wọ́n jẹ́ ìdínkù àwọn ohun èlò pàtàkì.
Ju bee lọ, awọn oludari eto ilera ni ipo ipa ati ojuse alailẹgbẹ. Nipa lilo awọn iru ẹrọ wọn ati awọn nẹtiwọọki ọjọgbọn wọn, wọn le ṣe agbeja fun abojuto ayika ti o lagbara ati awọn iyipada eto imulo. Agbeja yii le pẹlu titari fun ofin ti o ṣe atilẹyin fun awọn iṣe alagbero, idoko-owo ni iwadii ti o so ilera ayika pọ mọ awọn abajade alaisan, ati ifowosowopo pẹlu ilera gbogbogbo ati awọn ajọ ayika lati ṣe iyipada ti o ni itumọ. Gẹgẹbi awọn alabojuto ilera eniyan, awọn oludari eto ilera le mu ki iṣoro idaamu ayika yii pọ si ati ṣe aṣaaju awọn ipilẹṣẹ ti o ṣe alabapin si awọn eto ayika ti o ni ilera.
A gbọ́dọ̀ gbé ìgbésẹ̀ nísinsìnyí. Nípa gbígba ibùgbé àdúgbò kan, kódà bí àgbàlá onígun mẹ́rin kan, olúkúlùkù wa lè ṣe àfikún sí ìtọ́jú onírúurú ẹ̀dá alààyè. Èyí jẹ́ ìpè fún ìtọ́jú àpapọ̀, yíyí ìkìlọ̀ náà padà sí ètò tí a lè fojú rí. Nígbà tí àwọn ènìyàn bá kópa, ìsapá àpapọ̀ láti mú àyíká wa dúró yóò pọ̀ sí i. Ìrètí oníṣọ̀kan yìí lè dín ìrẹ̀wẹ̀sì kù nígbà tí ó bá ń mú kí ohun tí a fẹ́ ṣe jẹ́ kánjúkánjú.
Àwọn oníṣègùn ní pàtàkì, ní ipa pàtàkì nínú ìsapá yìí. Wọ́n lè fi ìmọ̀ nípa àyíká sínú iṣẹ́ wọn nípa kíkọ́ àwọn aláìsàn nípa ìsopọ̀ láàárín àyíká àti ìlera ènìyàn. Nípa gbígbèrò fún àwọn ètò ìlera tó dára jùlọ àti ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ètò ìlera àti àyíká, àwọn oníṣègùn ń fún àwọn aláìsàn wọn lágbára kìí ṣe àwọn aráàlú wọn nìkan ṣùgbọ́n àwọn agbègbè wọn pẹ̀lú. Nípasẹ̀ àwọn ìsapá wọ̀nyí, wọ́n ń mú kí ìjẹ́pàtàkì ìtọ́jú àyíká pọ̀ sí i, wọ́n ń rí i dájú pé àwọn ìran ìsinsìnyí àti àwọn ìran tí ń bọ̀ máa ń ní ìsopọ̀ tó dára pẹ̀lú àyíká wọn.
Àwọn kòkòrò kì í bá ara wọn sọ̀rọ̀ nípasẹ̀ àwọn ìròyìn ìròyìn, wọn kì í ṣètò àwọn ìwọ́de, tàbí kí wọ́n fara hàn nínú ìròyìn ìṣúná owó. Wọ́n kàn máa ń pòórá. Nígbà tí àìsí wọn bá hàn gbangba nípasẹ̀ àìsí èso oko, àìtó oúnjẹ, àìdúróṣinṣin àyíká àti àrùn ènìyàn tó ń pọ̀ sí i, yóò ti pẹ́ jù fún ìdánilójú tó gbéṣẹ́.
Èyí jẹ́ ìpè sí ìgbésẹ̀ fún àwọn oníṣègùn. Gẹ́gẹ́ bí àwọn olùdáhùn ní ìbẹ̀rẹ̀, àwọn dókítà àti àwọn olùpèsè ìlera ń kó ipa pàtàkì nínú mímọ àwọn àmì ìkìlọ̀ nípa àyíká àti gbígbèrò fún àwọn ìgbésẹ̀ ìdènà. Ó ṣe pàtàkì fún àwọn oníṣègùn láti so àwọn ìṣàyẹ̀wò nípa ìlera àyíká pọ̀ mọ́ iṣẹ́ wọn, èyí tí ó ń mú kí ìsopọ̀ láàárín ìlera àyíká àti ti ènìyàn pọ̀ sí i. Nípa ṣíṣe báyìí, àwọn oníṣègùn lè ran lọ́wọ́ láti yẹra fún ìṣòro àyíká àti láti rí i dájú pé ọjọ́ iwájú tí ó wà fún ayé àti ìgbésí ayé ènìyàn wà pẹ́ títí.
Kì í ṣe ogun tàbí ọrọ̀ ajé nìkan ni àwọn ọ̀làjú máa ń ṣubú. Wọ́n máa ń ṣubú nígbà tí àwọn ètò ìgbésí ayé tí ó ń gbé wọn ró bá túká ní ìdákẹ́jẹ́ẹ́.
A kò gbọ́dọ̀ túmọ̀ ìdákẹ́jẹ́ẹ́ tó wà lọ́wọ́lọ́wọ́ sí ìdúróṣinṣin.
Ìkìlọ̀ ni.
-
Joseph Varon, Dókítà jẹ oniwosan abojuto to ṣe pataki, ọjọgbọn, ati Alakoso ti Alliance Medical Independent. O ti kọwe lori 980 awọn atẹjade atunyẹwo ẹlẹgbẹ ati ṣiṣẹ bi Olootu Oloye ti Iwe akọọlẹ ti Oogun Olominira.
Wo gbogbo awọn ifiweranṣẹ
