Lẹ́yìn tí mo ti jẹ́rìí, tí mo sì ń tẹ̀síwájú láti jẹ́rìí, ìhùwàpadà sí ìwífún nípa àmì àrùn jẹjẹrẹ ìbẹ̀rẹ̀ tí ó níí ṣe pẹ̀lú àjẹsára tàbí àkóràn Covid-19, mo rántí àkókò ìtàn àwọn àmì àrùn jẹjẹrẹ ìṣáájú mìíràn.
Ohun tó hàn gbangba lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni pé àkókò yìí kì í ṣe ohun àrà ọ̀tọ̀. Fún ohun tó lé ní ọgọ́rùn-ún ọdún, àwùjọ ti kùnà láti ṣe àwọn ìkìlọ̀ ìṣáájú tí ó so àyíká, iṣẹ́, oògùn àti àwọn oníbàárà pọ̀ mọ́ àrùn jẹjẹrẹ.. Wọ́n sábà máa ń fi àwọn ìkùnà wọ̀nyí hàn gẹ́gẹ́ bí ohun tí kò ṣeé yẹ̀ sílẹ̀ fún àìdánilójú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Ṣùgbọ́n àlàyé yẹn kò ṣeé ṣe mọ́.
Lónìí, a kò fi àwọn ohun èlò ìwádìí, ìmọ̀ nípa àrùn, tàbí ìmọ̀ nípa ẹ̀dá ènìyàn dí wa lọ́wọ́. Ní àkókò òde òní, àwọn ohun tó ń fa ìdádúró kì í ṣe ti ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì mọ́. Wọ́n jẹ́ ti ìṣètò, ìlànà, ti ọrọ̀ ajé, àti ti ìmọ̀ (tó bá ìmọ̀ mu). Iye owó ìdádúró wọ̀nyẹn sì túbọ̀ ń hàn gbangba ní ìrísí àwọn àrùn jẹjẹrẹ tó ń bẹ̀rẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀, àwọn àrùn tó ń ṣe é ní ìfàmọ́ra, àwọn àrùn jẹjẹrẹ tó ní í ṣe pẹ̀lú ìfarahàn, àti àwọn àrùn onígbà díẹ̀ tí kò bá àwọn àpẹẹrẹ àrùn jẹjẹrẹ àtijọ́ mu mọ́. Láìpẹ́ yìí, ní ti àjẹsára Covid-19, àwọn ìròyìn nípa ìlọsíwájú àrùn jẹjẹrẹ tó yára kánkán.
Àpẹẹrẹ ọgọ́rùn-ún ọdún tí a kọ̀ láti kọ́ ẹ̀kọ́ lára rẹ̀
Tí a bá fi òótọ́ wo ìtàn láàárín àmì àrùn jẹjẹrẹ sí ìtẹ́wọ́gbà àti ìdènà, àpẹẹrẹ tó yanilẹ́nu kan máa ń yọjú.
Kí ó tó di ọdún 1950, àwọn ìdádúró gígùn láàárín àwọn àmì ìfarahàn àti ìgbésẹ̀ ìlera gbogbogbòò jẹ́ ohun tí a kò lè yẹ̀ sílẹ̀. Àwọn ètò ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì kò sí rárá. Ó gba ju ọdún 60 lọ kí a tó gbà pé ó lè fa àrùn jẹjẹrẹ, ó sì gba ju ọdún 150 lọ láti lóye nípa ẹ̀rọ, nítorí pé kò sí ìmọ̀ ìfarahàn, kò sí ìmọ̀ nípa molecular, kò sì sí ìlànà ìwádìí lórí iye ènìyàn. Àwọn kòkòrò àrùn oncogenic dojúkọ ọ̀pọ̀ ọdún ìfarahàn nítorí pé èrò náà pé àkóràn lè fa àrùn jẹjẹrẹ rú ìlànà tó wà nílẹ̀. Helicobacter pylori Àkóràn náà ti pẹ́ fún ọgọ́rùn-ún ọdún kan lábẹ́ èrò pé wàhálà ló ń fa ọgbẹ́ inú, kì í ṣe bakitéríà. Àwọn ìdádúró wọ̀nyí jẹ́ ohun ìbànújẹ́, ṣùgbọ́n wọ́n fi àwọn ìdènà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì gidi hàn.
Ṣùgbọ́n, lẹ́yìn àwọn ọdún 1950, àwọn ìdíwọ́ wọ̀nyẹn pòórá pátápátá. Àwọn ìforúkọsílẹ̀ àrùn jẹjẹrẹ gbòòrò sí i. Ẹ̀kọ́ nípa àrùn gbòòrò sí i. Ìṣàyẹ̀wò ìfarahàn sunwọ̀n sí i. Àwọn irinṣẹ́ molikula gbòòrò sí i. Síbẹ̀ àwọn ìdádúró dúró síbẹ̀, àti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà, gigunÓ gba nǹkan bí ọgọ́ta ọdún (40) kí wọ́n tó gba àmì sìgá náà, ó sì gba nǹkan bí ọgọ́ta ọdún (60-80) kí wọ́n tó gbé ìgbésẹ̀ ìlànà. Ewu náà hàn gbangba pé ó ti wáyé fún ọ̀pọ̀ ọdún kí ìlànà tó ní ìtumọ̀, nítorí pé ìdènà ilé iṣẹ́, ìyípadà dátà, àti ìtọ́jú ìwé àkọsílẹ̀ ti fagilé. Asbestos tún gba nǹkan bí ọgọ́ta ọdún (55-60) kí wọ́n tó gba àmì náà, ó sì gba nǹkan bí ọgọ́ta ọdún (70-80) kí wọ́n tó gbé ìgbésẹ̀ ìlànà.
Gbigba ati ilana duro laika awọn ẹri ti o pọ si, ti titẹ eto-ọrọ aje ati ti oselu dinku. Estrogen DES ti a ṣe sinu ara gba to ọdun 33 lati gba ifihan agbara, ati pe lakoko ti atunṣe ilana jẹ lẹsẹkẹsẹ, ko kuro ni ọja ati paapaa lẹhin awọn ifihan ti o han gbangba ti ipalara, inertia ile-iwosan da iṣẹ duro. Awọn ifihan ayika miiran (DDT, PCBs, BPA, PFAS, glyphosate) ọkọọkan tẹle ọna kanna: awọn ifihan agbara ibẹrẹ, ariyanjiyan gigun, paralysis ilana, boya gbigba lẹhin igba pipẹ lẹhin ifihan ti o gbooro. (DTT gba ~ ọdun 30–40, PCBs ~ ọdun 30-40, PFAS: > ọdun 60, glyphosate: > ọdun 30 ati pe o tun n tẹsiwaju). Ni gbogbo awọn ọran wọnyi, awọn idaduro kii ṣe ikuna wiwa; wọn jẹ ikuna idahun.
Ìdẹkùn Ọ̀nà Ìṣiṣẹ́
Iṣẹ́ tuntun kan ti di ohun tí ó rọ̀rùn ní ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì òde òní: iṣẹ́ ọ̀nà ti di ohun pàtàkì fún àníyàn àti ìgbésẹ̀.
Lónìí, àwọn àmì ìfarahàn tó lágbára àti àbájáde ni a sábà máa ń kọ̀ àyàfi tí ọ̀nà ìfàsẹ́yìn tí a ṣe kedere bá tẹ̀lé e. Èyí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àbájáde. Ìnáwó NIH ṣe pàtàkì gidigidi fún iṣẹ́ onímọ̀-ẹ̀rọ tí a ń darí àbá-ìdámọ̀ràn ju ìjẹ́rìí àmì-ẹ̀rọ lọ. Àtúnṣe àwọn àmì àrùn àjàkálẹ̀-àrùn ní ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ ohun tó ṣọ̀wọ́n àti pé owó tí kò tó. Àwọn àkíyèsí tí kò bá àwọn ìlànà tó lágbára mu (àwọn ìlànà tí kì í ṣe ti ẹ̀yà ara, àwọn àdàpọ̀, ìṣàtúnṣe ààbò ara, àkókò ìdàgbàsókè) dúró láìlópin. Nítorí náà, nísinsìnyí, a ti ṣẹ̀dá àríyànjiyàn kan: a béèrè fún ìdánilójú onímọ̀-ẹ̀rọ kí a tó ṣe é, ṣùgbọ́n a kò fúnni ní ọ̀nà tí a ṣètò láti ṣe ẹ̀rí tó yẹ, tí ó sì jẹ́ ti ara ẹni nígbà tí àwọn ìlànà bá díjú, lọ́ra, tàbí a kò mọ̀.
Ipa Ìṣọ́ Ẹnubodè
Nígbà tí àmì kan bá dojúkọ ìlànà tó lágbára, ó máa ń wọ inú ètò ìṣọ́ ẹnu ọ̀nà tó ṣeé sọ tẹ́lẹ̀ àti tó ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpele. Èyí tó ń dí ìṣàyẹ̀wò, ìtúnṣe, àti ìfọwọ́sowọ́pọ̀ rẹ̀ lọ́wọ́.
Ìtọ́jú ẹnu ọ̀nà yìí kì í sábà ṣe kedere. Dípò bẹ́ẹ̀, ó ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ àwọn ìlànà àjọ tí ó túmọ̀ sí ohun tí ó jẹ́ “ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì tí a lè gbàgbọ́,” “tí a lè san owó fún,” tàbí “tí a lè tẹ̀ jáde”. Àwọn ìwé ìròyìn ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olùdájọ́ pàtàkì fún òfin yìí. Nígbà tí àwọn àmì ìṣáájú bá ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ọjà, àwọn ìtàkùn, tàbí ìmọ̀ ẹ̀rọ tí a ń lò ní gbogbogbòò, a sábà máa ń kà wọ́n sí ẹni tí kò lágbára, ìtàn àròsọ, tàbí ẹni tí kò ní ẹ̀rọ tó, kódà nígbà tí ẹ̀rí tí ó jọra bá tó láti fa ìgbésẹ̀ ní àwọn ìgbà àtijọ́. Àwọn ìtàn tí ó ń fúnni ní ìdánilójú, àwọn àwárí tí kò ní ìtumọ̀, àti àwọn ìtumọ̀ búburú máa ń kojú àwọn ìdènà díẹ̀, nígbà tí iṣẹ́ ìgbéga àmì ni a ń ṣe àyẹ̀wò gíga, àtúnyẹ̀wò gígùn, tàbí ìkọ̀sílẹ̀ pátápátá.
Ní ìtẹ̀léra, àwọn ìfúnpá ìṣèlú àti ti ọrọ̀ ajé ló ń darí àwọn ìbéèrè tí a gbà láàyè láti tẹ̀síwájú. Ìnáwó àwọn ohun pàtàkì, ewu ẹjọ́, ìgbékalẹ̀ ìlànà, àti ìṣàkóso ìtàn gbogbo wọn ló ní ipa dídákẹ́jẹ́ẹ́ ṣùgbọ́n tó lágbára. Gbígbà ìlànà kò nílò ìwà ìbàjẹ́; ó máa ń yọjú nígbà tí àwọn olùṣàkóso bá gbára lé àwọn ilé iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣàkóso fún ìwífún ààbò, ìmọ̀ ẹ̀rọ, àti ìṣọ́ lẹ́yìn ọjà. Lábẹ́ àwọn ipò wọ̀nyí, àìdánilójú di ètò, kì í ṣe ààlà ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, tí a lò láti dá ìdádúró láre.
Lẹ́yìn ètò ọrọ̀ ajé, ìdènà tó jinlẹ̀ wà: ìdènà àpẹẹrẹ. Àwọn àkíyèsí tó wà níta àwọn àpẹẹrẹ tó lágbára (fún àpẹẹrẹ, àrùn jẹjẹrẹ tí kì í ṣe ti ẹ̀dá, àwọn ipa tí a fi ń dènà àrùn, ìpalára àdàpọ̀, àkókò ìdàgbàsókè, ìdúró pẹ́ láìsí ìdáhùn ìwọ̀n lílágbára) ni a kà sí àìdáa dípò àmì. Àwọn olùwádìí tó gbé irú àwọn àwárí bẹ́ẹ̀ dìde ni wọ́n ń ṣiyèméjì, ẹ́gàn, tàbí ìyapa iṣẹ́.
Bí àkókò ti ń lọ, èyí máa ń mú kí ó bani lẹ́rù. Àwọn olùwádìí máa ń mọ àwọn ìbéèrè tó dára láti béèrè, àwọn àbá tó lè dín iṣẹ́ wọn kù, àti àwọn àkíyèsí tó dára jù láti má ṣe tẹ̀ jáde. Ìwádìí tó ń bẹ̀rẹ̀ sí í ṣẹlẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ di aláìníbaba. Kì í ṣe nítorí pé kò ní òótọ́, ṣùgbọ́n nítorí pé kò ní ààbò tó péye.
Àbájáde rẹ̀ ṣeé sọtẹ́lẹ̀ pátápátá. 1) A kọ àmì sí i pé kò ní ìtumọ̀. 2) A máa ń dá àtúnṣe padà tàbí a kò fi owó fún un rárá. 3) Àríyànjiyàn náà máa ń dínkù. 4) Ìgbà tí ó bá ṣẹlẹ̀ nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, a máa ń fi hàn pé ó hàn gbangba, a sì lè ṣe é láìṣeéṣe kí a tó ronú nípa rẹ̀.
Kárí ayé, àwọn àrùn jẹjẹrẹ ń farahàn ní ìṣáájú. Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí ní ipa lórí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ onígbà pípẹ́, ìwọ̀n kékeré, àpapọ̀ àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìdàgbàsókè, ní pàtó àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí kò bá ìfọwọ́sowọ́pọ̀ onímọ̀ ẹ̀rọ ìgbà kúkúrú mu. Àwọn kẹ́míkà tuntun, àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá, àwọn ẹ̀rọ, àti àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ oníbàárà ni a gbé kalẹ̀ ní iyàrá tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí, pẹ̀lú ìṣọ́ra tí kò lágbára àti tí ó pín sí wẹ́wẹ́ lẹ́yìn ọjà fún àwọn àbájáde àrùn onígbà pípẹ́.
Àpẹẹrẹ tó ṣe pàtàkì jùlọ nípa èyí ni àwọn àjẹsára Covid-19, pàápàá jùlọ pẹpẹ mRNA. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó àádọ́rin ìwé tí àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ ṣe àtúnyẹ̀wò ti ṣàlàyé àwọn àrùn jẹjẹrẹ tó ń farahàn ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àkóràn Covid-19 tàbí àjẹsára, nígbà míìrán pẹ̀lú ìlọsíwájú kíákíá tàbí àtúnṣe, ààyè tí kò wọ́pọ̀ (pẹ̀lú àwọn ibi abẹ́rẹ́ tàbí àwọn nódì lymph agbègbè), àti àwọn àmì àrùn tó ń fihàn pé àrùn jẹjẹrẹ ti yí padà tàbí ìṣọ́ra ààbò ara. Fún àyíká ipò ní ọdún 1971, FDA fawọ́ ìfọwọ́sí sílẹ̀ fún DES ní ọdún kan náà tí ìṣẹ̀lẹ̀ kan ṣoṣo ti àwọn aláìsàn mẹ́fà péré fi àmì àrùn jẹjẹrẹ hàn.
Àìlèṣe láti dáhùn sí àwọn àmì àrùn jẹjẹrẹ ní ìbẹ̀rẹ̀ ìgbà tí a bá ti ṣe àjẹsára/àkóràn náà lè ní í ṣe pẹ̀lú ìtọ́jú ẹnu ọ̀nà àti ìfòfindè, àti fífi ara mọ́ ìdánilójú gbogbo ẹ̀rọ kí a tó gbé ìgbésẹ̀ ìlànà ju àìsí ẹ̀rí tó ń fi hàn pé àrùn jẹjẹrẹ ń ṣẹlẹ̀ lọ.
Gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ mìíràn ní ọdún 1950, ìtẹ̀léra náà kan náà ni: Àmì ìṣáájú kan farahàn, àwọn olùṣọ́nà sọ pé kò ní ìtumọ̀, àwọn ibùdó pápá, ìkójọpọ̀ tàbí agbára ìṣẹ̀lẹ̀ ayíká, àti ìtẹ́wọ́gbà ni a ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun tí kò ṣeé yẹ̀ sílẹ̀—nígbà tí a bá ronú nípa rẹ̀.
Ní ọdún 2026, àwọn ìdádúró fún ọ̀pọ̀ ọdún láàárín àwọn àmì àrùn jẹjẹrẹ àti ìgbésẹ̀ kò ṣeé gbèjà mọ́. Ní àkókò agbára ìwádìí tí a kò tíì rí irú rẹ̀ rí, àti ìṣẹ̀lẹ̀ àrùn jẹjẹrẹ tí ń pọ̀ sí i, pàápàá jùlọ láàrín àwọn ọ̀dọ́, àìsí ètò ìfọwọ́sowọ́pọ̀ fún ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àmì tí ó yára, tí ó sì jẹ́ ti òmìnira dúró fún ìkùnà ìlera gbogbogbòò.
Ìfòfindè sáyẹ́ǹsì nípasẹ̀ ìtẹ̀jáde àyàn, ìfòfindè ìwádìí, àti pípín àwọn àbá tí a gbà kù báyìí dúró fún ewu tààrà sí ìṣẹ̀dá ẹ̀rí fúnra rẹ̀. Èyí kì í ṣe àròjinlẹ̀. Ó ń ṣẹlẹ̀ ní àkókò gidi, títí kan ìdáhùn sí àwọn ìsapá láti ṣe àkójọ ẹ̀rí àjẹsára Covid-19. Ní àwọn ọ̀ràn tó le koko, àní àkọsílẹ̀ gbogbogbòò nípa ìjíròrò sáyẹ́ǹsì ni a máa yípadà tàbí parẹ́. Èyí ń fa ewu ńlá sí òtítọ́, ó sì ti ba ìgbẹ́kẹ̀lé nínú àwọn ilé ìlera gbogbogbòò, àwọn ilé ìlera gbogbogbòò, àti ètò ìṣègùn fúnra rẹ̀ jẹ́ gidigidi. Ìfòfindè sáyẹ́ǹsì tún dúró fún ewu ńlá sí òtítọ́.
Ìbéèrè náà kìí ṣe bí a ṣe lè yí àwọn olùṣọ́nà padà láti mọyì àwọn àmì ìṣáájú mọ́. Ó jẹ́ bí a ṣe lè yẹra fún agbára wọn láti dá ìmọ̀ dúró láìsí ìfojúsùn, ẹ̀rí, tàbí ìwà rere ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì.
-
Dokita Charlotte Kuperwasser jẹ Ojogbon ti o ni iyatọ ni Ẹka ti Idagbasoke, Molecular, ati Kemikali Biology ni Tufts University School of Medicine ati Oludari ti Tufts Convergence Laboratory ni Tufts. Dokita Kuperwasser jẹ idanimọ agbaye fun imọ-jinlẹ rẹ ni isedale ẹṣẹ mammary ati akàn igbaya, ati idena. O jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Igbimọ Advisory lori Awọn iṣe Ajẹsara.
Wo gbogbo awọn ifiweranṣẹ
