A o tobi ibesile of hysteria lodo wa ninu awọn media Láàárín ọ̀sẹ̀ tó kọjá, nípa ìbúgbàù kòkòrò àrùn Nipah kékeré kan ní ìlà oòrùn Íńdíà. ‘Hysteria’ ni ọ̀rọ̀ tó tọ́ ní ti ìbáramu. Ó bani nínú jẹ́ pé kì í ṣe ọ̀rọ̀ tó tọ́ ní ti èrò. Ní ọdún mẹ́wàá sẹ́yìn, ìṣẹ̀lẹ̀ yìí nípa kòkòrò àrùn Nipah kò lè jẹ́ kí a mẹ́nu kàn án kárí ayé, dájúdájú kò ní jẹ́ kí a ṣe ìwádìí lórí pápákọ̀ òfurufú àti ìkìlọ̀ ìrìn àjò – ọ̀pọ̀lọpọ̀ àjàkálẹ̀ kòkòrò àrùn Nipah ti pọ̀ ju èyí lọ, èyí tí kò ṣẹlẹ̀.
Àyípadà tó wáyé láàárín ọdún àìpẹ́ yìí kì í ṣe pé àwọn ènìyàn ti sọ ọkàn wọn nù. Ó ní í ṣe pẹ̀lú gbígba ètò èrè ìbẹ̀rù-ìpayà tí ó ti fi ara rẹ̀ sí ìlera gbogbogbòò kárí ayé. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ bílíọ̀nù owó ìnáwó ló wà lórí tábìlì, wọ́n sì gbẹ́kẹ̀lé - pẹ̀lú ẹgbẹẹgbẹ̀rún owó oṣù àti èrè ilé-iṣẹ́ Pharma tó pọ̀ jù tí ó so mọ́ ilé-iṣẹ́ àjàkálẹ̀-àrùn - lórí ìtọ́jú ìmọ̀lára ewu tó ń bọ̀ nígbà gbogbo.
Ajo Agbaye fun Ilera ṣe ijabọ awọn ọran meji Láti inú àjàkálẹ̀ àrùn Nipah yìí, èyí tí kò fi bẹ́ẹ̀ wọ́pọ̀. Gẹ́gẹ́ bí ó ti wọ́pọ̀, wọ́n ní àwọn òṣìṣẹ́ ìlera tí wọ́n sábà máa ń ní àkóràn àrùn náà kí àyẹ̀wò náà tó hàn gbangba nínú àwọn aláìsàn tí wọ́n ń tọ́jú. Àkóràn àrùn Nipah ní iye ikú tó ga láàárín àwọn tí ó ní àkóràn náà ní ìtàn, ikú kọ̀ọ̀kan sì jẹ́ ìbànújẹ́, pàápàá jùlọ nínú àwọn tí ó ní àkóràn náà nípasẹ̀ ìtọ́jú àwọn ẹlòmíràn. Ìdààmú àti ìbẹ̀rù tí a ń lò láti gbé àwọn ọ̀ràn wọ̀nyí lárugẹ yóò pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, nítorí pé ó ń yí àwọn ohun èlò kúrò nínú àwọn ètò tí a gbé kalẹ̀ fún àwọn ìṣòro ìlera tí ó burú síi. Ṣùgbọ́n lílo àwọn àjàkálẹ̀ àrùn kékeré tí ó ń ṣẹlẹ̀ láti gbé ìbẹ̀rù lárugẹ jẹ́ ọ̀ràn ìṣòwò tí ó fà mọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn. Ìbẹ̀rẹ̀ àrùn Nipah yìí jẹ́ àtúnṣe tuntun rẹ̀.
Kí ni Àrùn Àrùn Nipah?
An ibesile encephalitis (ìgbóná ọpọlọ) wáyé ní agbègbè ìgbèríko kan ní Malaysia ní ọdún 1998. Ó le gan-an, pẹ̀lú ìdajì àwọn tí ó ní àrùn náà ní ìbẹ̀rẹ̀ ikú. Ní àkọ́kọ́, a gbà pé ó jẹ́ àjàkálẹ̀ àrùn encephalitis ti Japan (àrùn tí ó wọ́pọ̀ láti ọ̀dọ̀ ẹ̀fọn), a ṣàkíyèsí pé àwọn àrùn náà ní ìpilẹ̀ṣẹ̀ ní í ṣe pẹ̀lú àìsàn nínú àwọn ẹlẹ́dẹ̀ tí ó wà nítòsí. Ìbúgbà náà ní àkọ́kọ́ jẹ́ ní oko kan níbi tí àwọn ẹlẹ́dẹ̀ àti ọgbà igi wà nítòsí.
Àwọn ànímọ́ àjèjì tí a ṣàkíyèsí nínú ìbúgbàù ọdún 1998 yìí mú kí àwọn ìbéèrè dìde nípa bóyá àrùn tuntun ni èyí. Ìtàn kan wà nípa ohun tí ó ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn náà, títí kan ìgò ẹ̀jẹ̀ láti inú ọ̀ràn tí ó ní àkóràn tí a gbé kọjá àwọn àṣà ìbílẹ̀ tí ó sì parí sí CDC ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà. Pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ (ohun tí ó jẹ́ nígbà náà) àwọn ọ̀nà tuntun láti fi mọ àwọn ìtẹ̀léra ìran, a fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé kòkòrò àrùn kan tí a kò tíì rí tẹ́lẹ̀ ní ipa rẹ̀.
Ìbúgbàù yìí ni ìbúgbàù àkọ́kọ́ tí a kọ sílẹ̀ ti kòkòrò àrùn Nipah, tí a sọ orúkọ rẹ̀ ní orúkọ Sungai Nipah (odò Nipah) ní ilẹ̀ Malaysia. Kòkòrò àrùn náà ti wọ́pọ̀ ní onírúurú irú àdán tí ó wà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ Asia àti Africa. Ní ti ìbúgbàù àrùn Malaysia, ó tàn kálẹ̀ láti àwọn àdán èso tí wọ́n fà mọ́ ọgbà igi, sí àwọn ẹlẹ́dẹ̀ tí wọ́n ń jẹ lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn igi èso tí wọ́n ń jẹ, sí àwọn ènìyàn tí wọ́n ń tọ́jú àwọn ẹlẹ́dẹ̀. Èyí ṣì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìbúgbàù tí ó burú jùlọ nínú ìtàn, pẹ̀lú ikú 105 láti inú àwọn ọ̀ràn 265 tí a kọ sílẹ̀ ní oṣù Karùn-ún ọdún 1999. Malaysia gbé àwọn ìgbésẹ̀ púpọ̀ lẹ́yìn èyí, ó kọ́kọ́ pa ọ̀pọ̀ ẹlẹ́dẹ̀, ṣùgbọ́n ó tún yí àwọn ìṣe àgbẹ̀ padà. Kò sí ìbúgbàù tí a kọ sílẹ̀ níbẹ̀ láti ìgbà náà.
Kí ló dé tí àwọn kòkòrò àrùn tuntun kò fi jẹ́ tuntun
Láti ìgbà ìṣẹ̀lẹ̀ Malaysia, a ti rí àwọn àjàkálẹ̀ àrùn tó ń ṣẹlẹ̀ lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, pàápàá jùlọ ní àríwá ìlà oòrùn àti gúúsù ìwọ̀ oòrùn ti agbègbè India. Àwọn àjàkálẹ̀ àrùn wọ̀nyí jẹ́ àwọn àjàkálẹ̀ àrùn kéékèèké, tí ó dín ní ikú 110 ní ibi tí ó burú jùlọ, pẹ̀lú ìlera tó dára. labẹ 1,000 eniyan Àwọn ènìyàn tí kò tíì kú nítorí kòkòrò àrùn Nipah kárí ayé. Síbẹ̀síbẹ̀, ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé iye yìí kò ní fi hàn pé kòkòrò àrùn Nipah jẹ́ òótọ́. Ìyàtọ̀ láàárín ìsinsìnyí àti àwọn ọdún tó ṣáájú ọdún 1998 kò dájú pé kòkòrò àrùn tuntun ti yọjú, ṣùgbọ́n a ti ṣe àwọn ọ̀nà láti ṣàwárí rẹ̀. A kò lè fi ìyàtọ̀ hàn láàárín ìbúgbàù kòkòrò àrùn Nipah àti àwọn okùnfà mìíràn tó ń fa àrùn encephalitis. Àwọn ìmọ̀ ẹ̀rọ ìdánwò tuntun farahàn, dípò àwọn kòkòrò àrùn tuntun. Ní ọdún 1900, a kò mọ̀ nípa kòkòrò àrùn ènìyàn kankan, èyí tó fi hàn pé kòkòrò àrùn Yellow fever ni àkọ́kọ́ – ní ọdún 1901. Ṣùgbọ́n ìṣẹ̀dá PCR ní ọdún 1980 àti ìtẹ̀léra àwọn ìran láti ìgbà náà ló jẹ́ kí èrò kòkòrò àrùn tuntun náà bẹ̀rẹ̀.
Àrùn Nipah tó bẹ́ sílẹ̀ ní agbègbè ilẹ̀ Íńdíà, tó jìnnà sí ìbúgbàù Malaysia àkọ́kọ́, ó ṣeé ṣe kó máa ṣẹlẹ̀ nítorí àwọn ànímọ́ tó wà ní agbègbè náà nípa ìbáṣepọ̀ láàárín ènìyàn àti àdán tàbí ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ẹranko tó wà láàárín. Ẹ̀rí tó fi hàn pé kòkòrò náà wà nínú àwọn àdán èso ní gbogbo ilẹ̀ náà. Asia ati Africa túmọ̀ sí wípé ó ti wà fún ìgbà pípẹ́, bóyá ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún. Àwa ìbá ṣì jẹ́ aláìmọ̀ nípa àrùn Nipah tí ẹnìkan kò bá ti gbọ́n tó láti mọ bí a ṣe lè ṣàwárí àti ṣe àtòjọ àwọn ohun tí ó jẹ́ àmì rẹ̀.
Yẹra fún Ìbínú Bí Òótọ́
Kò sí èyíkéyìí nínú àwọn nǹkan wọ̀nyí tó dá àrùn Nipah dúró láti má ṣe jẹ́ ewu tuntun tó ń yọjú, nítorí pé nígbà tí ó bá kan owó tí a ó fi ṣe iṣẹ́ àjàkálẹ̀ àrùn, òtítọ́ jẹ́ ìdènà kékeré sí ìlọsíwájú. Àmì “àrùn tó ń yọjú” yìí wọ́pọ̀ nínú àwọn iṣẹ́ àrùn tó ń ranni àti àjàkálẹ̀ àrùn. Gẹ́gẹ́ bí àwọn onímọ̀ nípa ìlera gbogbogbòò, a ń ṣe bíi pé ohun tó máa ń yípadà nígbà tí a bá kọ́ bí a ṣe ń ṣàwárí àrùn kan, tí a sì bẹ̀rẹ̀ sí í ròyìn rẹ̀ ni bí àrùn náà ṣe ń tàn kálẹ̀. A kò fojú fo òtítọ́ náà rárá pé kò sí ọ̀nà láti ṣàwárí rẹ̀ kí ẹnìkan tó fún wa ní àwọn irinṣẹ́ tó yẹ.
Nípa títẹnumọ́ pé àwọn ewu ń yọjú dípò kí a máa wà níbẹ̀ nígbà gbogbo, ìlera gbogbogbòò túbọ̀ ń múni láyọ̀, a sì ṣeé ṣe kí a gba owó fún iṣẹ́ síwájú sí i. Ìtàn yìí ń ran gbogbo ilé iṣẹ́ lọ́wọ́ láti gbé e kalẹ̀ lórí èrò pé àwọn “àrùn tó ń yọjú kíákíá” wọ̀nyí jẹ́ ewu fún aráyé. Èyí kì í ṣe àsọdùn - “ìhalẹ̀mọ́ni” ni èdè tí a ń lò ní àwọn ìpàdé ìjọba bíi awọn G20.
Ogójì bilionu owo dola ni ọdun kan ni a gbero fun ajakaye-arun ati Ilera Kan Àwọn ètò ìforúkọsílẹ̀ náà dá lórí èrò yìí. Owó yìí, tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdajì owó tuntun tí a gbà láti ọ̀dọ̀ àwọn olùsan owó orí tí kò ní àǹfààní kárí ayé, ni láti ṣètìlẹ́yìn fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún owó oṣù àti èrè ńlá fún àwọn ilé iṣẹ́ tó wà ní orílẹ̀-èdè púpọ̀. Gbogbo rẹ̀ sinmi lórí bí a ṣe ń gbé ìtàn ewu tó ń pọ̀ sí i lárugẹ. Ó jẹ́ ohun òmùgọ̀, tí a lè já ní pàtákì, ṣùgbọ́n a tún sọ ọ́ nígbà gbogbo débi pé àwọn ìjọba wa pàápàá gba gbogbo ènìyàn.
Ile-iṣẹ ajakalẹ-arun ni iṣowo kan lati ṣiṣẹ
Ó lè ṣòro láti lóye ohun tó ti ṣẹlẹ̀ nínú ìlera gbogbogbòò kárí ayé, nítorí pé gbogbo ìṣìnà yìí nípa òtítọ́, ìtàn àròsọ ńlá yìí, pọ̀ gan-an. Banki Agbaye, awọn World Health Organization, awọn Akowe Agba ti Àjọ Àwọn Orílẹ̀-èdè, àti G20 Gbogbo wọn ló ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn àkóràn tó ń yára yọ síta, àwọn tó ń kú láti inú àjàkálẹ̀ àrùn tó le koko, àti àkókò tuntun àjàkálẹ̀ àrùn, ó ṣòro fún àwọn èèyàn láti gbàgbọ́ pé wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣe é. Àwọn àjọ àgbáyé tó ní irú ipò bẹ́ẹ̀ ni a gbàgbọ́. Èyí ni àǹfààní àwọn tó ń sọ ìtàn àròsọ, àti ìdí tí ó fi ṣòro láti gbà pé òótọ́ ni, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìtàn àròsọ náà kò bọ́gbọ́n mu.
Ìtàn náà ṣiṣẹ́ nítorí pé àwọn ilé ìtẹ̀wé ńláńlá ló ni àwọn ìwé ìròyìn ìṣègùn tí wọ́n nílò láti tẹ́ àwọn olùpolówó lọ́rùn, àwọn ilé iṣẹ́ ìròyìn nílò ìpolówó oògùn, àti ilé iṣẹ́ oògùn tó ní ọgọ́rọ̀ọ̀rún bílíọ̀nù èrè lásìkò Covid-19 gbọ́dọ̀, ní ayé tí kò dára, kí wọ́n máa tẹ̀síwájú nínú ìrìn àjò yìí. ijowo owo nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, ó jẹ́ àjẹsára fún àwọn àrùn tó ṣọ̀wọ́n - ó ṣòro ní ayé tó ní làákàyè ṣùgbọ́n tí kò ṣeé borí nínú ayé kan tí ó ń bẹ̀rù pé gbogbo àjàkálẹ̀ àrùn tuntun lè jẹ́ ìkẹyìn wa.
Iṣẹ́ kan náà tún ń pa ọ̀pọ̀ ènìyàn nípa ṣíṣe wọ́n ní aláìní àti yíyọ owó kúrò nínú àwọn iṣẹ́ tó wúlò jù àti àwọn àrùn tó ń fa ẹrù tó ga jù bíi ibà, ikọ́ ẹ̀gbẹ, tàbí àìtó oúnjẹ. eko nígbà Covid, ìdàgbàsókè láàárín ìran osi, Ati dá awọn miliọnu lẹbi Àwọn ọmọbìnrin mìíràn tí wọ́n fẹ́ fi ìgbéyàwó ọmọdé sílẹ̀ ni a kà sí ìrúbọ tí ó tẹ́lọ́rùn. Ilé ìtajà kì í kópa nínú àjọṣepọ̀ ìlera gbogbogbòò àti ti ara ẹni lágbàáyé nítorí ìfẹ́ ọkàn. Àwọn ohun tó ń ṣẹlẹ̀ ní ti ìṣòwò líle ló ń darí rẹ̀, àti nínú àwọn oníṣòwò olówó-ọrọ̀, ó lè ra agbára tí ó yẹ láti rí i dájú pé àwọn ọjà bá ìfẹ́ ọkàn rẹ̀ mu.
Àtúnṣe Ìbànújẹ́ ti Òmùgọ̀
Àrùn Covid-19 ti parí ní àkókò rẹ̀, àwọn ènìyàn díẹ̀ ló sì ń gba àjẹsára báyìí, ibà Avian kò tíì bẹ̀rẹ̀ rárá bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oníròyìn ń gbìyànjú láti ṣe àyẹ̀wò àti ìwádìí tó ń mú kí iṣẹ́ gbòòrò sí i, àti pé ìbúgbàù Mpox tó ṣẹ̀ṣẹ̀ bẹ̀rẹ̀ kò tíì ba àwọn ènìyàn jẹ́ ní àwọn orílẹ̀-èdè ọlọ́rọ̀. Nítorí náà, a ní àrùn Nipah gẹ́gẹ́ bí ìṣẹ̀lẹ̀ tó tẹ̀lé láti mú kí ẹ̀rọ ìbẹ̀rù náà gbòòrò sí i. A gbọ́dọ̀ gbàgbọ́ nígbà gbogbo pé a dojú kọ ewu tó ń bọ̀ kí àwọn tó bá lè jàǹfààní láti gbà wá là lè ṣe bẹ́ẹ̀.
A kò sí ní àkókò ìmọ̀lẹ̀. A kò gbọ́n ju ti àtijọ́ lọ. A kò tíì kọjá ìgbàgbọ́ àti àìmọ̀ ní Àkókò Ìròyìn wa. Àkókò kan wà tí ìlera gbogbogbòò kárí ayé ní òmìnira láti dojúkọ àwọn ìtọ́jú tó ń mú kí ẹ̀mí àti àlàáfíà gùn sí i. Ó ní ìwà títọ́ tó pọ̀ sí i, ó sì ṣeé gbẹ́kẹ̀lé nínú ìwífún tí ó pèsè. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo àwọn tó ń ṣiṣẹ́ ní pápá náà mọ̀ pé ọ̀pọ̀ ènìyàn ni yóò kú kì í ṣe láti inú àjàkálẹ̀ àrùn líle bí àrùn Nipah lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, ṣùgbọ́n láti ọ̀dọ̀ àwọn tó ń fúnni ní èrè owó tí kò dára lórí ìdókòwò. Ṣùgbọ́n àwa ní ìlera gbogbogbòò, àti àwọn ìròyìn onímọ̀ nípa, ń fa ìlà tí àwọn onígbọ̀wọ́ ilé iṣẹ́ wa ń béèrè. Ó bani nínú jẹ́ pé a dàbí ẹni tí a kò lè rà tàbí tí a kò ní ìlànà tó láti gbé e ga ju. Ṣùgbọ́n ó ń ṣẹlẹ̀ sí i. Dájúdájú, a lè ṣe ìránṣẹ́ fún gbogbo ènìyàn dáadáa jù.
-
David Bell, Olukọni giga ni Ile-ẹkọ Brownstone, jẹ dokita ilera gbogbogbo ati alamọran imọ-ẹrọ ni ilera agbaye. David jẹ oṣiṣẹ iṣoogun iṣaaju ati onimọ-jinlẹ ni Ajo Agbaye ti Ilera (WHO), Alakoso Eto fun iba ati awọn aarun ọgbẹ ni Foundation fun Innovative New Diagnostics (FIND) ni Geneva, Switzerland, ati Oludari Awọn Imọ-ẹrọ Ilera Agbaye ni Owo-ori Idaraya Agbaye ti Intellectual Ventures ni Bellevue, WA, AMẸRIKA.
Wo gbogbo awọn ifiweranṣẹ
