Ìjọba Amẹ́ríkà ti ń ṣe àdéhùn àìmọye bílíọ̀nù dọ́là fún ìlera àgbáyé nípasẹ̀ àdéhùn àárín méjì tó ń pọ̀ sí i tí wọ́n pè ní “Ètò Ìlera Àgbáyé Àkọ́kọ́ ti Amẹ́ríkà.” Àwọn àdéhùn wọ̀nyí ni a gbé kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà láti dáàbò bo àwọn ará Amẹ́ríkà kúrò lọ́wọ́ àwọn ewu àrùn nípa mímú kí ìṣọ́ra àti ìdáhùn sí àjàkálẹ̀ àrùn lágbára sí i ní òkè òkun.
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2026, Ẹ̀ka Ìpínlẹ̀ ròyìn pé àwọn àkọsílẹ̀ ìlera àgbáyé mẹ́rìndínlógún ti òye ti wà tẹ́lẹ̀. wole tí ó dúró fún ohun tí ó ju $11 billion lọ nínú àwọn ìlérí Amẹ́ríkà, pẹ̀lú àwọn aláṣẹ tí wọ́n ń fi hàn pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àdéhùn ni a gbèrò—ìwọ̀n kan tí ó mú kí àìsí ètò tí a ṣàlàyé kedere túbọ̀ ṣòro láti dá láre.
Láti lóye ohun tó ń ṣẹlẹ̀, àti ìdí tó fi ń bá a lọ bí ìtọ́jú ìlera ní Amẹ́ríkà nílé kò ti ṣiṣẹ́ dáadáa, ó ṣe pàtàkì láti ya àwọn ìbéèrè méjì tó sábà máa ń dàrú pọ̀: kí ni ètò yìí gan-an, àti ìdí tí Amẹ́ríkà fi ń tẹ̀síwájú láti lépa rẹ̀.
Bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú “kí ni.” Ìlànà Ìlera Àgbáyé Amẹ́ríkà Àkọ́kọ́ jẹ́ àpẹẹrẹ ìṣiṣẹ́ kan tí ó yọjú lẹ́yìn tí Amẹ́ríkà yọ̀ǹda ara rẹ̀ kúrò nínú Àjọ Ìlera Àgbáyé, tí ó sì nílò ọ̀nà láti máa ṣiṣẹ́ kárí ayé láìsí ìṣàkóso WHO.
Dípò kí ó máa ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ àwọn ilé-iṣẹ́ tó ní ẹ̀ka púpọ̀, Amẹ́ríkà ń fọwọ́ sí ìwé ìrántí ìlera fún ọdún márùn-ún pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè tó ní owó olówó kékeré àti àárín gbùngbùn, ní gbogbo gbùngbùn ní Áfíríkà. Àwọn àdéhùn wọ̀nyí so àwọn ètò tó ti pẹ́ lórí HIV/AIDS, ibà, ikọ́ ẹ̀gbẹ, àti ìṣọ́ra pọ̀ mọ́ àwọn àdéhùn ńláńlá ti ìjọba sí ìjọba, tí ó sábà máa ń ní ọgọ́rọ̀ọ̀rún mílíọ̀nù—tàbí bílíọ̀nù—dọ́là.
Ní kókó ọ̀rọ̀, èyí jẹ́ ìtẹ̀síwájú ju ìfọ́pa; ohun tí ó ti yípadà ni ìṣètò náà. Àwọn NGO àti àwọn alárinà ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ ni a ń fi sí apá kan. A ń fi owó ranṣẹ́ sí àwọn ìjọba alábàáṣiṣẹpọ̀. A ń tẹnu mọ́ ìfowópamọ́ àti “ìgbẹ́kẹ̀lé ara-ẹni” ní ọ̀nà ọ̀rọ̀ sísọ. A sì ń ṣe gbogbo iṣẹ́ náà gẹ́gẹ́ bí ààbò ara-ẹni orílẹ̀-èdè: dídúró àjàkálẹ̀ àrùn ní òkèèrè kí wọ́n tó dé etíkun Amẹ́ríkà.
Gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn ìṣàkóso sí ìyọkúrò WHO, èyí tọ́gbọ́n. Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ṣì fẹ́ láti rí ìmọ̀ nípa àrùn, agbára yàrá ìwádìí, àti àwọn àmì ìkìlọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀. Ó ṣì fẹ́ kí àwọn ènìyàn ní ipa lórí ọjà ríra àti àwọn ilé iṣẹ́ ìlera ní àwọn orílẹ̀-èdè tó ṣe pàtàkì ní ti ètò. Àdéhùn méjì ni ọ̀nà tó rọrùn jùlọ láti pa àwọn ọ̀nà wọ̀nyẹn mọ́ láìpadà sí Geneva.
Ohun tí ó pàdánù ni ètò ìṣètò ní ìtumọ̀ tó tọ́. Kò sí ìforúkọsílẹ̀ gbogbogbò fún àwọn ewu. Kò sí àlàyé nípa àwọn àrùn tó ṣe pàtàkì jùlọ fún àwọn ará Amẹ́ríkà. Kò sí ìpele àwọn orílẹ̀-èdè nípa ewu dípò àìní. Kò sí ìfiwéra tó ṣe pàtàkì láàárín ìnáwó òkèèrè àti ìdókòwò mìíràn nínú ìṣọ́ ilé, ìṣàyẹ̀wò àwọn èbúté, tàbí ìfaradà ètò ìlera. Dípò bẹ́ẹ̀, ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ìnáwó ìlera kárí ayé ni a lè dá lẹ́bi lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ náà gẹ́gẹ́ bí “ààbò àwọn ará Amẹ́ríkà.”
Iyẹn mú wa dé “ìdí” náà. Kí ló dé tí Washington fi ń tẹ̀síwájú láti máa fẹ̀ sí i nínáwó ìlera kárí ayé nígbà tí ìtọ́jú ìlera Amẹ́ríkà nílé jẹ́ ìṣòro tó bẹ́ẹ̀?
Ìdáhùn àkọ́kọ́ ni ètò ọrọ̀ ajé ìṣèlú. Ṣíṣe àtúnṣe ìtọ́jú ìlera US túmọ̀ sí kíkojú àwọn ire ilé tó lágbára: àwọn ilé ìwòsàn, àwọn oníṣòwò ìbánigbófò, iye owó oògùn, àwọn ìjọba ìwé àṣẹ ìjọba, àwọn ẹgbẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n, àti ìṣèlú ẹ̀tọ́. Gbogbo ìdènà ni a ń tako. Gbogbo àtúnṣe ló ń mú àwọn òfo tí ó hàn gbangba jáde. Ìnáwó ìlera kárí ayé, ní ìyàtọ̀ sí èyí, wà níta ìjà ìpínkiri ilé. A ń lò ó ní ìdákẹ́jẹ́ẹ́, a ń ṣàkóso rẹ̀ ní ọ̀nà ìjọba, a sì ń dá a láre gẹ́gẹ́ bí ìnáwó ìrànlọ́wọ́ tàbí ààbò. Ní ti ìṣèlú, ó rọrùn láti náwó.
Èkejì, àwọn ètò ìlera àgbáyé ti Amẹ́ríkà ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ ìlànà ìjọ́ba òkèèrè bíi ti ìtọ́jú ìlera. Fún ọ̀pọ̀ ọdún, owó ìnáwó HIV/AIDS àti ibà ti mú kí àjọṣepọ̀ àwọn olóṣèlú dúró, ó ń mú kí wíwà ní Amẹ́ríkà dúró ní àwọn orílẹ̀-èdè tí ó ní ìṣòro, ó sì ń ṣe àtúnṣe sí àwọn ìlànà ríra àti ìlànà. Ìrònú yẹn kò parẹ́ nígbà tí Amẹ́ríkà fi WHO sílẹ̀. Ó kàn yí padà sí ìrísí méjì. Àdéhùn Ìlera ti ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìdarí ní àwọn agbègbè tí Washington kò fẹ́ fi ilẹ̀ fún China, EU, tàbí àwọn olùfúnni ní Gulf.
Ẹ̀kẹta, inawo ilera ni okeere n gba awọn oṣiṣẹ AMẸRIKA laaye lati sọ ewu jade kuro ni ita dipo awọn ile-iṣẹ atunṣe. O rọrun lati sọ pe o yẹ ki a da ajakalẹ arun duro “nibe” ju lati ṣatunṣe awọn ikuna abojuto ile-iṣẹ, awọn ilana ofin, tabi awọn idiwọ agbara ile-iwosan. Idoko-owo ni okeere dabi idena ati imọ-ẹrọ. Atunṣe ile-iṣẹ dabi ẹni pe o jẹ ti iṣelu, o lọra, ati pe o ni ẹbi. A ṣe apẹrẹ ọkan bi akiyesi iwaju; ekeji bi ikuna.
Ẹ̀kẹrin, àtúnṣe orúkọ Amẹ́ríkà First fi hàn pé àwọn aláṣẹ ìjọba ló ń ṣe àtúnṣe sí i, kì í ṣe pé wọ́n mọ̀ kedere nípa èrò wọn. Nígbà tí Amẹ́ríkà kúrò nínú ìṣàkóso WHO, àwọn ilé iṣẹ́ ṣì nílò àǹfààní sí ìwífún, àwọn àrùn tó ń fa àrùn, àwọn ìlànà, àti àwọn alábàáṣiṣẹpọ̀. Dípò kí wọ́n ṣe àdéhùn ní gbangba nípa ìbáṣepọ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ, wọ́n tún àwọn ètò tó jọra ṣe ní ìpele méjì. Àbájáde rẹ̀ ni pé àwọn àdéhùn tó gbòòrò lónìí—kì í ṣe ètò tó ṣọ̀kan bí kò ṣe ọ̀nà àbáyọ láti jẹ́ kí àwọn ètò tó wà tẹ́lẹ̀ máa ṣiṣẹ́ lábẹ́ àwọn ìdènà tuntun.
Níkẹyìn, ìkùnà ní òkèèrè jẹ́ ohun tí a kò lè rí ní ti ìṣèlú lọ́nà tí ìkùnà ilé kò fi hàn. Tí ètò ibà tí Amẹ́ríkà ń ṣe fún ní Malawi kò bá dára tó, owó tí wọ́n ń ná yóò pọ̀ sí i, ìjíròrò sì máa ń dínkù. Tí ètò ìlera ilé bá kùnà, àwọn olùdìbò yóò kíyèsí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Àwọn ìṣírí náà kò báramu.
Kò sí èyí tó túmọ̀ sí pé ìnáwó ìlera kárí ayé kò bójú mu tàbí kò bójú mu. Díẹ̀ lára rẹ̀ ń gba ẹ̀mí là pẹ̀lú owó díẹ̀. Díẹ̀ lára rẹ̀ ń dín ewu gidi kù. Ṣùgbọ́n ó túmọ̀ sí pé ìdúróṣinṣin àwọn ìlérí ìlera òkèèrè pẹ̀lú àìlera ilé kì í ṣe ohun tó ń fa àríyànjiyàn. Ó jẹ́ àbájáde tí a lè sọ tẹ́lẹ̀ láti inú ètò ọrọ̀ ajé ìṣèlú méjì tó yàtọ̀ pátápátá.
Iṣoro gidi pẹlu Eto Ilera Agbaye Amẹrika Akọkọ kii ṣe pe Amẹrika n kopa ni okeere. O jẹ pe Washington ti ṣe akojọpọ awọn eto ti o gbooro, ti o da lori ọna sinu aami orilẹ-ede laisi ṣiṣe iṣẹ lile ti ilana naa nilo: sisọ awọn ohun pataki, ṣiṣe awọn paṣipaarọ, titẹ awọn wiwọn, ati ṣiṣe alaye idi ti awọn idoko-owo wọnyi fi bori awọn yiyan ti o ṣeeṣe.
Títí tí èyí yóò fi ṣẹlẹ̀, “America First Global Health” yóò ṣì wà bí ó ti jẹ́ lọ́wọ́lọ́wọ́: ọ̀rọ̀ àkọlé tí a so mọ́ àwọn àyẹ̀wò ńlá, tí àìfaradà ilé-iṣẹ́ ń gbé kalẹ̀, tí a sì yà sọ́tọ̀ kúrò nínú àyẹ̀wò tí ètò ìlera ilé kò lè sá fún.
-
Roger Bate ni a Brownstone elegbe, oga elegbe ni International Center fun Ofin ati Economics (Jan 2023-bayi), Board egbe ti Africa Ija iba (Oṣu Kẹsan 2000-bayi), ati elegbe ni Institute of Economic Affairs (January 2000-bayi).
Wo gbogbo awọn ifiweranṣẹ
