Ètò àjàkálẹ̀ àrùn náà, tó ṣe pàtàkì láti mú kí ọjà tó dára fún àwọn àjẹsára mRNA wà ní ìlera, sinmi lórí ìbẹ̀rù àti ìkánjú gbogbogbò láti ṣe àṣeyọrí. Ohun tó ń dínkù sí èyí ni ìdínkù nínú àrùn àkóràn àti àìsí àwọn àjàkálẹ̀ àrùn tó ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde látọwọ́dá. Pẹ̀lú bí àrùn Covid-19 ṣe ń parẹ́ tí ó sì ń dà bí ohun tí kò bá ìlànà mu, ilé iṣẹ́ àjàkálẹ̀ àrùn náà ń ní ìfẹ́ sí ìtàn àtijọ́, nígbà tí àwọn ohun tí wọ́n ń tà lè wúlò jù.
Ogun Àgbáyé àti Àwọn Ìṣẹ̀lẹ̀ Ikú Ńlá
Ní ọdún 1347, àwọn ọmọ ogun ẹgbẹ́ Kipchak Turkic lábẹ́ Khan Jani Beg, tí wọ́n ń kọlu odi Genoese ní Kaffa ní Crimea, gbé òkú wọn sórí ògiri wọ inú ìlú náà. Kì í ṣe fún ẹwà lásán ni wọ́n ṣe èyí. Ó jẹ́ irú ogun ìṣáájú. Àwọn òkú náà jẹ́ ti àwọn ènìyàn tí àjàkálẹ̀ àrùn tuntun kan tí ó ti tàn kálẹ̀ láti Àárín Gbùngbùn Asia láti pa àwọn ọmọ ogun Kipchak run. Àwọn tó là á já, nígbà tí wọ́n rí i pé nígbà kan rí ọ̀pọ̀ ènìyàn ní àjàkálẹ̀ àrùn yìí, ó tàn kálẹ̀ dé ọ̀dọ̀ gbogbo ènìyàn tí wọ́n jọ ń ṣe nǹkan pọ̀, wọ́n pinnu pé kí wọ́n pín ìmọ̀ yìí pẹ̀lú àwọn olùgbèjà Genoese pẹ̀lú. Ọ̀nà tí wọ́n gbà gbé òkú afẹ́fẹ́ ṣe iṣẹ́ náà.
Láìpẹ́ lẹ́yìn náà, àwọn kan lára àwọn olùgbèjà tí wọ́n ń lọ sí Ítálì dúró sí Syracuse ní Sicily fún oúnjẹ àti àkókò díẹ̀ ní etíkun (tàbí bóyá wọ́n ń retí láti fi àwọn ọkọ̀ ojú omi tí àjàkálẹ̀ àrùn ń jà sílẹ̀). Ìgbìyànjú láti ya wọ́n sọ́tọ̀ ti pẹ́ jù, Ikú Dúdú sì ti wọ Yúróòpù. Ó lè dé ibẹ̀ lórí ilẹ̀, ṣùgbọ́n ní àkókò ìrìn àjò kárí ayé tí àwọn ẹrú ọkọ̀ ojú omi ń fà àti ìlò afẹ́fẹ́ tí ó dára sí i, mànàmáná tàn kálẹ̀ kíákíá, ó sì ti dé England ní ọdún tí ó tẹ̀lé e. Àjàkálẹ̀ àrùn Bubonic tàn kálẹ̀ láti orílẹ̀-èdè dé ìlú sí abúlé láti ọwọ́ àwọn ènìyàn àti àwọn eku, tàbí àwọn kòkòrò tí ó wà káàkiri àwọn méjèèjì.
Àwọn eku wà níbi gbogbo ní àwọn ibi ìdọ̀tí omi tí ó ṣí sílẹ̀ tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí òpópónà ìlú Yúróòpù, àwọn ilé ìtajà oúnjẹ onígbóná tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ibi ìkópamọ́ oúnjẹ ìgbàanì, àwọn ilé ìtọ́jú ẹran tí ó ń rùn tí ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí gáréèjì. Àwọn ènìyàn tí wọ́n kó jọ sínú àwọn ilé ìtura ìlú, tí wọ́n fi ẹsẹ̀ tẹ̀ pẹ̀lú rickets tí wọ́n ń jẹ oúnjẹ búrẹ́dì àti gin tí ó ti gbó, kò lè gbé àwọn ìdènà ààbò ara tí ó dára kalẹ̀ sí àwọn bakitéríà tí ń fa àjàkálẹ̀-àrùn – tàbí fún ọ̀ràn náà sí ikọ́ ẹ̀gbẹ, pox ńlá àti kékeré, tàbí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ohun tí a sábà máa ń pa lára lónìí. Ní sísùn mẹ́rin sí ibùsùn kan àti mẹ́wàá sí yàrá kan, àkóràn ọ̀kan ni a ń pín kíákíá.
Ikú Dúdú pa tó ènìyàn kan nínú mẹ́rin ní àwọn apá kan ní Yúróòpù, ó sì ṣeé ṣe kí ó ṣe bẹ́ẹ̀ ní Éṣíà. Àwọn ibojì ìsìnkú ṣì wà ní àwọn ibi ìkọ́lé òde òní. Tí o bá ti yege ìgbà èwe rẹ ní àwọn ọjọ́ wọ̀nyẹn, èyí tí ọ̀pọ̀ àwọn ọmọdé kò ṣe, nígbà náà àwọn àjàkálẹ̀ àrùn àti ìbúgbàù àjàkálẹ̀ àrùn jẹ́ ewu tí ó wọ́pọ̀, tí ó sì ń bá a lọ.
Kíkojú Ìṣòro Ikú Tó Ń Díẹ̀
Gẹ́gẹ́ bí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àjàkálẹ̀ àrùn ìgbàanì – èyí tí ìtàn kọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ sílẹ̀ – ohun tó ń fa àrùn Black Death, bakitéríà Yersinia pestis, Kìí ṣe ewu mọ́. Láìsí ìparun pátápátá nínú àwùjọ àti Àkókò Òkùnkùn tuntun, Y. kokoro Kò ní fa àjàkálẹ̀ àrùn mọ́ láé. Àwọn oògùn apàrora máa ń mú un kúrò, ṣùgbọ́n èyí tó ṣe pàtàkì jùlọ ni pé, a ní àwọn ẹ̀rọ ìdọ̀tí abẹ́ ilẹ̀ àti omi mímọ́, a máa ń jẹ oúnjẹ tó ń jẹ́ kí agbára ìdènà àrùn wa ṣiṣẹ́ dáadáa, a ní àwọn ilé tó mọ́ tónítóní tó tóbi jù tí kò ní àwọn eku, a sì mọ ohun tó ń fa irú àrùn bẹ́ẹ̀ àti bí a ṣe lè yẹra fún àwọn tó burú gan-an.
Láìka àwọn ohun tí a sọ lókè yìí sí, àwọn ìmọ́lẹ̀ pàtàkì ti ìlera gbogbogbòò kárí ayé fẹ́ kí àwa, tàbí àwọn ìjọba, gbàgbọ́ pé ohun gbogbo ń burú sí i. WHO ti ṣe àgbékalẹ̀ rẹ̀ Arun-Xnítorí pé àwọn àrùn tó ń jàǹbá gan-an tí wọ́n gbọ́dọ̀ kojú kò mú kí iye àwọn tó kú tó dẹ́rù ba àwọn aráàlú. Igbimọ olominira Ipele giga ati Banki Agbaye ni ewu ajakalẹ-arun ti ko tọ sí àwọn ìjọba wa láti ìgbà Covid-19 láti yí wọn lérò padà láti mú owó wọn pọ̀ sí i fún “ìhalẹ̀mọ́ni tó wà yìí.” Ìṣòro wọn ni pé (1) ìtàn àìpẹ́ yìí ko pese ikú àjàkálẹ̀ àrùn tí wọ́n nílò, àti (2) Ó dà bíi pé ó ṣeé ṣe kí Covid-19 ní dide Láti inú ìṣe àwọn ilé iṣẹ́ àjàkálẹ̀-àrùn wọn, dípò ìpilẹ̀ṣẹ̀ àdánidá wọn, wọ́n ní láti dá ẹ̀sùn wọn láre (kí wọ́n sì yẹra fún ẹ̀bi).
Láti borí ìṣòro náà àrùn àkóràn tó ń dínkù ati ikú àjàkálẹ̀ àrùn, eto ilera gbogbogbo agbaye ti gba eto tuntun kan ọ̀nà àwòṣe wọ́n gbẹ́kẹ̀lé àwọn àjàkálẹ̀ àrùn ìgbàanì àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ikú ènìyàn mìíràn tó ti ṣẹlẹ̀ ní ìtàn. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí ni a máa ń lò fún iye ènìyàn tó tó bílíọ̀nù mẹ́sàn-án lónìí kárí ayé, nígbà tí a kò ka ìlọsíwájú sí nínú àwùjọ àti ìmọ̀ ẹ̀rọ (tàbí ohunkóhun mìíràn). Èyí ni a máa ń lò láti dẹ́rù ba àwọn ìjọba kí wọ́n lè fi owó púpọ̀ sí i.
Ó dájú pé irú àwòkọ́ṣe bẹ́ẹ̀ lè fa ikú tó pọ̀ gan-an. Lílo àwọn wọ̀nyí fún àwọn ènìyàn lónìí ń mú kí iye àwọn tó ń kú ní àjàkálẹ̀ àrùn tó ń pa àwọn kòkòrò àrùn tó tó nǹkan bíi 2.5 milionu fun ọdun kan.
Lójijì, ‘Ìmọ̀ Sáyẹ́ǹsì’ lè sọ fún ọ pé iye ènìyàn tó ń kú ní àròpín ọdọọdún láti inú àjàkálẹ̀ àrùn tó le koko ju àwọn àrùn tó ń ranni lójoojúmọ́ lọ (àwọn nǹkan tó dà bíi ikọ́ ẹ̀gbẹ, ibà, àti HIV/AIDS). Òtítọ́ náà pé ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé mílíọ̀nù méjì àti ààbọ̀ àwọn ènìyàn wọ̀nyí ló kú lẹ́yìn ìwádìí ogun Klipchak ti ọdún 1347 tàbí irú ìṣẹ̀lẹ̀ búburú tó ti pẹ́ tí wọ́n ti gbàgbé ní ayé tí wọn kò mọ̀ dáadáa lónìí ni a gbàgbé.
Láti lóye bí iṣẹ́ àrékérekè tí a lò níbí ṣe tóbi tó, rántí pé ikú àwọn àrùn tó ń ranni ti pọ̀ tó plummeted gẹ́gẹ́ bí okùnfà ikú fún àwọn ọ̀rúndún méjì tó kọjá ní gbogbogbòò, pàápàá jùlọ ní àwọn orílẹ̀-èdè ọlọ́rọ̀. Ìṣẹ̀lẹ̀ ikú tó ga (ìyẹn ni pé ó ga ju àpapọ̀ mílíọ̀nù 2.5/ọdún tí wọ́n ṣírò lọ) ti ní kò ṣẹlẹ̀ láti ìgbà tí àrùn ibà ilẹ̀ Sípéènì ti wáyé kí ó tó di pé a ti pa á ní ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn.
Àwọn ènìyàn ti ròyìn ikú Covid-19, Gẹ́gẹ́bí àjọ WHO náà tisọ, ó fẹ́rẹ̀ dé àròpín ipele pẹ̀lú àwọn ikú tó lé ní mílíọ̀nù méje láti ọdún 2020 sí 2022. Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ọdún déédéé, a gbọ́dọ̀ gbàgbọ́. Síbẹ̀ èyí ni ohun tí àwọn ìjọba wa ń bọ́ ní àìpẹ́ yìí. Ipade G20 ní Gúúsù Áfíríkà, àti Awọn Lancet Igbimọ lori Idoko-owo ni Ilera Ó yẹ kí a gbà bẹ́ẹ̀. Èyí ni ìpele àìṣedéédé tí owó ńlá tí a ń ná lórí ìlera àgbáyé dá lé.
Tí a bá ṣe àwòkọ́ṣe àrùn lọ́nà yìí, a máa tú wa sílẹ̀ kúrò lọ́wọ́ ìkàsí àwọn dátà àti òtítọ́. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bí Àìsàn-X di ewu ìwàláàyè sí aráyé, tí a lè yè nípa fífún àwọn ènìyàn tó tọ́ ní owó púpọ̀, àti dídí ìgbésí ayé àwọn yòókù nínú àwọn ọ̀nà “gbogbo àwùjọ” mú. Èyí ṣe pàtàkì nítorí pé WHO ati Banki Agbaye Wọ́n ń wá iye tó ju $30 bilionu lọ fún èyí, àti nǹkan bí òmíràn. $ 10.5 bilionu fún Ìlera Kan. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, gbogbo ayé ná owó bílíọ̀nù 3.5 péré lórí ibà ibà, èyí tí ó ń pa àwọn ọmọdé tí wọ́n ju 600,000 lọ lọ́dọọdún, tí ó sì ń burú sí i.
Yiyipada Ibẹru si èrè lori Idoko-owo
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdáhùn àjàkálẹ̀-àrùn náà ti pẹ́ jù láti yanjú àwọn àjàkálẹ̀-àrùn ìgbàanì tí a lò láti dá a láre, ó ṣì ṣe pàtàkì fún àwọn olùdókòwò Pharma tí wọ́n rí àǹfààní tí kò ṣeé já ní koro nínú yíyí owó orí padà sí ìdíyelé ìpín tí ń pọ̀ sí i. 100-ọjọ ajesara Àwọn ètò náà ń fún àwọn ènìyàn ní owó láti ṣètìlẹ́yìn fún ìwádìí náà àti láti múra sílẹ̀ fún ṣíṣe àwọn ilé-iṣẹ́ àdáni tí yóò sì ta àwọn ọjà wọn padà fún àwọn olùsanwó-orí kan náà, èyí tí ó dára jùlọ tí àwọn ìjọba wọ̀nyẹn pàṣẹ. Èyí yóò ṣẹlẹ̀ ní ìdáhùn sí àkíyèsí pé àwọn olùsanwó-orí kan náà ń ṣe owó fún.
Ẹgbẹ́ ọmọ ogun àwọn òṣìṣẹ́ ìlera kárí ayé ló wà ní ipò láti ṣe èyí - wọ́n kàn nílò ewu ìmọ̀-ẹ̀rọ láti dámọ̀ràn ìdènà. Àwọn àjẹsára mRNA ọjọ́ 100 yóò dá òmìnira padà. Ọ̀ràn ìṣòwò níbí kò ṣeé yípadà.
Báwo ni gbogbo ilé iṣẹ́ ìlera kárí ayé ṣe lè gbàgbọ́ láti fi àwọn ẹrù àìsàn gidi sílẹ̀ fún èrè ilé iṣẹ́? Títí di nǹkan bí ogójì ọdún sẹ́yìn, ohun pàtàkì jùlọ ni awọn ipinnu of ilera èyí tí ó jẹ́ kí àwọn tí wọ́n wà ní àwọn orílẹ̀-èdè ọlọ́rọ̀ wà láàyè ní ìlọ́po méjì bí àwọn ìran tí ó ti kọjá ti gba dáadáa; oúnjẹ tí ó dára síi, ìmọ́tótó, ilé tí ó dára síi, àwọn oògùn ajẹ́kúkúrò, àwọn eku díẹ̀. A ti ṣàwárí pé (1) bakitéríà àti àwọn kòkòrò àrùn wà tí wọ́n sì ń fa ọ̀pọ̀lọpọ̀ àìsàn, àti (2) àwọn ènìyàn tí kò ní oúnjẹ tó dára (fún àpẹẹrẹ àìní fítámì D, zinc àti onírúurú èròjà míràn) kò lágbára láti fara dà wọ́n.
A ní ìdí tó lágbára láti tẹnumọ́ omi mímọ́, lílo omi ìdọ̀tí láti òpópónà, ṣíṣe àyẹ̀wò àti tọ́jú àkóràn ní ìbẹ̀rẹ̀, ṣíṣe àfikún oúnjẹ tuntun, àti lílo àwọn afikún fítámì. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn abẹ́rẹ́ ni a wá. lẹhin gbigbe agbara nla Wọ́n ti ṣe é, àmọ́ àwọn kan tún ṣe pàtàkì. Ènìyàn ti mọ̀ nípa yíya àwọn ilé ìgbọ̀nsẹ̀ sọ́tọ̀ kúrò nínú omi mímu àti jíjẹ èso tuntun fún ọ̀pọ̀ ọdún, ṣùgbọ́n ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣí àwọn àǹfààní wọ̀nyí sílẹ̀ fún gbogbo ènìyàn, kì í ṣe àwọn ọ̀mọ̀wé nìkan.
Tí ibà ilẹ̀ Spain bá ṣẹlẹ̀ lónìí, ikú ì bá dín kù gan-an. A gbàgbọ́ pé ọ̀pọ̀ àwọn tó farapa ti kú nítorí ibà náà. keji kokoro arun a le tọ́jú rẹ̀ pẹ̀lú àwọn egbòogi apànìyàn tàbí àwọn egbòogi apọju aspirin. nigba ti Y. kokoro ń bá a lọ láti fa àjàkálẹ̀ àrùn kékeré lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan, àwọn ipò tí ó mú kí ó fa àjàkálẹ̀ àrùn ńlá ti lọ. Ebola ibesilení Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà ní ọdún 2014, ó dọ́gba pẹ̀lú ọjọ́ mẹ́rin péré ikú ikọ́ ẹ̀gbẹÈyí tó tóbi jùlọ nínú àwọn tó ṣẹ̀ṣẹ̀ dé iṣeduro cholera, tí Àjọ UN kùnà láti ṣàkóso ìmọ́tótó ìpìlẹ̀ ní ilé wọn ní Haiti fà, kò pa ènìyàn tó Ebola.
A nílò àwọn àpẹẹrẹ ìṣirò láti ta ìgbáradì àjàkálẹ̀-àrùn nítorí pé ní ayé òde òní, ewu àjàkálẹ̀-àrùn àdánidá ti lọ pátápátá. Àǹfààní iṣẹ́ àti jíjó yàrá kò pọ̀, ṣùgbọ́n àwọn ọ̀nà ìdènà fún wọn yàtọ̀ pátápátá.
Yíyàn láàrin Òtítọ́ tàbí Ìtàn Drama
Ní ọ̀nà mìíràn, ilé iṣẹ́ ìlera gbogbogbòò kárí ayé ń di ẹ̀tàn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn òṣìṣẹ́ ń parọ́ láti rí i dájú pé wọ́n ń tẹ̀síwájú láti gbilẹ̀ sí i nígbà tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ilé iṣẹ́ ìdàgbàsókè ọjà fún ilé iṣẹ́ Pharma. Wọ́n ń gbẹ́kẹ̀lé ìwádìí ìgbàanì láti ta àwọn oògùn ìtasánsán tí kò wúlò ṣùgbọ́n tí ó wọ́n owó púpọ̀ fún ayé òde òní. A ní àwọn àṣàyàn méjì ní tòótọ́: padà sí ìgbésí ayé ìgbàanì kí gbogbo èyí lè báramu, tàbí kí a gba òtítọ́ pé àrùn àkóràn ń dínkù.
Tí a bá gba òtítọ́, a lè lo àwọn ohun ìní wa tààrà fún ẹrù gidi tó kù, àti àwọn ohun tó ń pinnu ìlera tó dá ọ̀pọ̀lọpọ̀ wa sílẹ̀ lọ́wọ́ wọn. Ó bani nínú jẹ́ pé irú àwọn ọ̀nà bẹ́ẹ̀ tó dá lórí ẹ̀rí ló máa ń ran àwọn tí kò ní agbára láti sanwó lọ́wọ́. Àwọn tó ń darí ètò ìlera kárí ayé ní àwọn ohun tó yẹ kí wọ́n ronú lé lórí, wọ́n sì ti fi hàn pé wọ́n lè fa èyíkéyìí nínú àwọn ọgbọ́n ìgbàanì láti ṣe é.
-
David Bell, Olukọni giga ni Ile-ẹkọ Brownstone, jẹ dokita ilera gbogbogbo ati alamọran imọ-ẹrọ ni ilera agbaye. David jẹ oṣiṣẹ iṣoogun iṣaaju ati onimọ-jinlẹ ni Ajo Agbaye ti Ilera (WHO), Alakoso Eto fun iba ati awọn aarun ọgbẹ ni Foundation fun Innovative New Diagnostics (FIND) ni Geneva, Switzerland, ati Oludari Awọn Imọ-ẹrọ Ilera Agbaye ni Owo-ori Idaraya Agbaye ti Intellectual Ventures ni Bellevue, WA, AMẸRIKA.
Wo gbogbo awọn ifiweranṣẹ
