Ní ọdún tó kọjá, Andrej Babis ló borí ìdìbò gbogbogbòò ní orílẹ̀-èdè Czech Republic, èyí tí ó jẹ́ ẹ̀yà Donald Trump tó yàtọ̀ sí ti Czech. Àwọn nǹkan sì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣẹlẹ̀. Nígbà tí ìjọba ń gbọ́ ìjẹ́rìí ìjọba, Babis – nínú àdàpọ̀ èdè Czech-Slovak rẹ̀ tí kò ṣeé fọwọ́ rọ́ – wi pé gbogbo ìdáhùn Covid lábẹ́ ìjọba rẹ̀ tẹ́lẹ̀ jẹ́ àṣìṣe, pé àwọn “tí a pè ní ògbóǹkangí” ló tàn án jẹ àti pé àwọn àjẹsára “àtàtà” tí European Union pèsè kò dára tó bẹ́ẹ̀.
Láìpẹ́ lẹ́yìn ìfihàn yìí, Jindrich Rajchl – agbẹjọ́rò àti ọmọ ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin fún ẹgbẹ́ òṣèlú ìjọba kékeré kan – ṣètò alapejọ lábẹ́ àkọlé náà “Ọdún mẹ́ta láti Covid.” Yàrá ńlá ti Yàrá náà kún fún gbogbo ènìyàn pátápátá. Wọ́n pè mí láti ṣe ohun tí mo ti ń ṣe fún ọdún márùn-ún sẹ́yìn: Sọ̀rọ̀ nípa dátà. Èyí ni ohun tí mo sọ (nínú lẹ́tà ìkọ̀wé, mo ti fi àlàyé díẹ̀ kún un fún àwọn òǹkàwé ará Amẹ́ríkà).
Ẹ kú ọ̀sán, ẹ̀yin obìnrin àti àwọn ọkùnrin, mo fẹ́ dúpẹ́ lọ́wọ́ Jindřich fún ṣíṣe àkóso ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, mo dúpẹ́ lọ́wọ́ yín fún ìkésíni náà, mo sì dúpẹ́ lọ́wọ́ àwọn olùgbékalẹ̀ mìíràn fún ìgboyà àti ìfaradà wọn.
Lónìí—tàbí kí ó ti pẹ́ pẹ̀lú ọ̀rọ̀ tí Prime Minister Andrej Babiš sọ ní ọjọ́rú pé ó yẹ kí a tẹ̀lé ipa ọ̀nà Sweden—àkókò kẹta ti ìdíje Covid wa bẹ̀rẹ̀. Àkókò àkọ́kọ́ jẹ́ ti pípadánù ọpọlọ kárí ayé fúnra rẹ̀. Mo pe àkókò kejì ní Ìdákẹ́jẹ́ẹ́ Covid Ńlá, nígbà tí ọ̀pọ̀ àwọn òṣèré fi tọkàntọkàn retí pé bí wọ́n ṣe ṣeré ní àkókò àkọ́kọ́ ni a óò gbàgbé. Àkókò ìkẹyìn yóò—nítorí náà mo ní ìrètí gidigidi—jẹ́ kí ó jẹ́ catharsis àti ẹ̀kọ́ tí a kọ́. Ẹ jẹ́ kí a nírètí pé a kò ní nílò àfikún àkókò.
Nígbà tí àrùn Covid bá padánù, gbogbo àwọn òpó pàtàkì ti àwùjọ ìwọ̀ oòrùn kùnà.
Ẹ̀ka àwọn aláṣẹ kò ṣiṣẹ́ dáadáa, láìmọ̀ọ́mọ̀, láìmọ̀ọ́mọ̀, àti láìsí ìsapá láti dín ẹ̀tọ́ àti òmìnira àwọn ènìyàn kù.
Ẹ̀ka ìgbìmọ̀ aṣòfin kùnà, wọ́n ń wo àwọn ìwé ẹ̀rí tí kò ní èrè, wọ́n sì ń fún àwọn aláṣẹ ní ìwé ẹ̀rí tí kò ní èrè nígbà gbogbo ní irú ìgbà tí wọ́n ń lo àwọn òfin pajawiri.
Ẹ̀ka ìdájọ́ náà kùnà, èyí tí (yàtọ̀ sí ìgbìmọ̀ kan ti Ilé Ẹjọ́ Ìṣàkóso Gíga Jùlọ) kọ̀ láti gbèjà òfin àdánidá, dípò bẹ́ẹ̀—bíi ti àwọn ìjọba aláṣẹ oníjàgídíjàgan tẹ́lẹ̀—padà sí ìlànà òfin tí ó wà lábẹ́ òfin.
Àwọn ilé iṣẹ́ ìròyìn kùnà lọ́nà tí a kò retí àti èyí tí ó kóni nírìíra, tí àwọn ilé iṣẹ́ ìròyìn ìjọba ń darí, tí dípò kí wọ́n fi òtítọ́ sọ fún gbogbo ènìyàn àti kí wọ́n máa wádìí àwọn aláṣẹ, wọ́n purọ́ lórí ìṣèlú.
Àwọn oníṣègùn kùnà, àwọn tí dípò kí wọ́n tọ́jú àwọn aláìsàn, wọ́n á dá iṣẹ́ wọn dúró tàbí kí wọ́n ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka títà ọjà wọn.
Àti, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní ọ̀pọ̀ ìgbà ní ìgbà àtijọ́, ní iwájú ìrìn-àjò sí ìsìnrú tuntun, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tí ìjọba ń fún ní owó rìn, àwọn tí wọ́n wọ ìṣọ̀kan COVID gẹ́gẹ́ bí ìbòjú Sáyẹ́ǹsì.
Covid dé ní ọ̀rúndún kọkànlélógún, èyí tí ọ̀pọ̀ ènìyàn sọ pé yóò jẹ́ ọ̀rúndún ìwádìí. Ṣùgbọ́n, bí ó bá fi ohunkóhun hàn, ó jẹ́ pé agbára wa láti kó ìwádìí jọ ju agbára wa láti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú rẹ̀ lọ ní ìtumọ̀. Àti nítorí pé ṣíṣiṣẹ́ pẹ̀lú ìwádìí ti mú mi (láìmọ̀ọ́mọ̀) wá sí àwọn olùtakora Covid, mo fẹ́ sọ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn Covid tó fani mọ́ra tí a kọ sínú ìwádìí náà ṣùgbọ́n tí a kò tíì mọrírì rẹ̀ dáadáa.
Ṣíṣe àwòṣe ìṣirò jẹ́ ohun ìjà ìparun gbogbo ènìyàn.
Apá pàtàkì ti ìfìyàjẹni Covid níbí àti ní òkèèrè da lórí àwòṣe àsọtẹ́lẹ̀. Kí ìdìbò tó dé lórí fífún àkókò pàjáwìrì náà ní àkókò, Institute of Health Information and Statistics (UZIS) gbé àwọn aṣòfin kalẹ̀ pẹ̀lú àsọtẹ́lẹ̀ yìí (àwòrán 16). Àwòrán yìí ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn tó dùn mọ́ni tí ó yẹ kí a ṣe àyẹ̀wò rẹ̀ ní kíkún.
Àwòrán náà wà ní èdè Czech, ẹ má bínú fún èyí. Ààlà ìlà tí ó wà ní ìlà fi àkókò hàn ní oṣù díẹ̀ láti oṣù Keje ọdún 2020 sí oṣù Kẹrin ọdún 2021. Ààlà ìlà tí ó wà ní ìlà fi iye àwọn ọ̀ràn tuntun ti Covid hàn ní ọjọ́ kan (ìyẹn ni, àwọn ìdánwò PCR rere) ní Czech Republic. Àwọn àmì aláwọ̀ ewé dúró fún ìwífún gidi àti ìlà pupa ni “àsọtẹ́lẹ̀” ti àwòṣe Ilé Iṣẹ́ Ìlera. “Àsọtẹ́lẹ̀” náà ni a ṣe ní àkókò ọfà dúdú náà. Ọ̀rọ̀ aláwọ̀ búlúù náà sọ pé “àbájáde àwọn ìgbésẹ̀ tí ó lòdì sí i, ìdàgbàsókè ewu ni a dẹ́kun” (kò ní ìtumọ̀ mọ́ ní Czech, ìtumọ̀ náà jẹ́ ọ̀rọ̀-àsọyé). Àlàyé tí a kọ sínú lẹ́tà ní ìsàlẹ̀ àwòrán náà ni a ṣàlàyé ní ìsàlẹ̀.
Àkọ́kọ́, ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé gbogbo àwọn àpẹẹrẹ ìtànkálẹ̀ àjàkálẹ̀ àrùn jẹ́ àwọn oríṣi eré kọ̀ǹpútà kan tí a ń pè ní SIR (Susceptible–Infected–Recovered). Ó jẹ́ eré kọ̀ǹpútà kan tí a gbé ka orí àwòrán gáàsì tí a dàpọ̀ dáadáa. A máa ń ṣe àwòkọ́ṣe àwọn ènìyàn gẹ́gẹ́ bí bọ́ọ̀lù tí ń bá ara wọn jà láìròtẹ́lẹ̀. Tí bọ́ọ̀lù tí ó ní àkóràn bá gbá bọ́ọ̀lù tí ó lè farapa, bọ́ọ̀lù méjì tí ó ní àkóràn yóò jáde. Bọ́ọ̀lù tí ó ní àkóràn yóò di èyí tí a gbà padà láìròtẹ́lẹ̀. Gbogbo rẹ̀ ni. Kò sí èrò nípa ààyè nínú àwòrán náà, kò sí ìlú ńlá, kò sí ilé ìwé tàbí ilé iṣẹ́, kò sí ẹni tí ó sùn, kò sí ẹni tí ó jẹun, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Ní pàtàkì, ó jẹ́ àpẹẹrẹ ìṣesí kẹ́míkà tí ó rọrùn tí ó ń ṣẹlẹ̀ nínú ohun èlò tí a ti sé tí ó kún fún gáàsì pípé. Kò ní ohunkóhun tí ó jọra pẹ̀lú òtítọ́ àrùn tí a kò mọ̀ tí ń tàn káàkiri ààyè àti àkókò nínú àwùjọ tí ó ń hùwà ní ọ̀nà onírúurú sí ipò tuntun náà.
Jù bẹ́ẹ̀ lọ, gbogbo àwọn àpẹẹrẹ SIR ń hùwà bákan náà—wọ́n ń fa ìgbì àkóràn kan ṣoṣo. Ṣùgbọ́n nígbà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbì bá ṣẹlẹ̀ ní òtítọ́, dípò kí wọ́n fi àpẹẹrẹ náà sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí èké, onírúurú àwọn ògbógi bẹ̀rẹ̀ sí í ronú pé òtítọ́ yàtọ̀ sí àpẹẹrẹ náà nítorí “ìṣàkóso àjàkálẹ̀-àrùn” wa.
Ìṣòro pàtàkì kan nínú àwọn àwòṣe wọ̀nyí ni wíwà ju bó ṣe yẹ lọ. Àwọn àwòṣe náà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ knobs (àwọn paramita ọ̀fẹ́) tí a lè yí títí tí àwòṣe náà yóò fi hùwà gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó kọ ọ́ ṣe fẹ́. Lẹ́yìn náà, ọ̀jọ̀gbọ́n kan fi àwòṣe àwọn aṣòfin tí kò ní ìtẹ́lọ́rùn (tí wọ́n kẹ́yìn kẹ́kọ̀ọ́ ìṣirò ní ilé-ẹ̀kọ́ gíga) hàn àwọn gram tí a ṣe àtúnṣe àwọn paramita wọn láti bá àwọn dátà àtijọ́ mu. Àwọn aṣòfin aláìní kò ní àǹfààní láti lóye pé èyí jẹ́ àfikún pátápátá—pé a ṣe àtúnṣe àwọn paramita àwòṣe lẹ́yìn tí a ti mọ dátà gidi náà. Nítorí náà, àdéhùn láàárín àwòṣe àti òtítọ́ ní ìgbà àtijọ́ kò sọ ohunkóhun nípa dídára àsọtẹ́lẹ̀. Tí mo bá sọ fún ọ àwọn nọ́mbà tí a fà nínú lotiri ní ọ̀sẹ̀ tó kọjá, ṣé o gbà mí gbọ́ pé mo lè sọ àsọtẹ́lẹ̀ ohun tí a óò yà ní ọ̀sẹ̀ tó ń bọ̀ dáadáa?
Ṣàkíyèsí ìkìlọ̀ tí kò hàn gbangba tí a kọ ní ìtẹ̀wé kékeré sí ìsàlẹ̀ àtẹ náà, èyí tí ó sọ pé a kò ṣe àwòṣe náà fún àsọtẹ́lẹ̀. Síbẹ̀ ní òkè, a fi àsọtẹ́lẹ̀ dúdú hàn.
Àsọtẹ́lẹ̀ náà tún jẹ́ ohun tí kò ṣeé ṣe rárá: àwòṣe náà sọ tẹ́lẹ̀ pé iye àwọn ènìyàn tuntun tí wọ́n ní àkóràn yóò tó ẹgbẹ̀rún mẹ́tàdínlógójì (37,000) ní ọjọ́ kan nígbà tí yóò fi di ìparí oṣù kẹta ọdún 2021, ìyẹn ni pé, nǹkan bí ọgọ́rùn-ún mẹ́ta ó lé àádọ́rin (370) fún gbogbo ènìyàn tí wọ́n ní àkóràn náà. Láti ìbẹ̀rẹ̀ àjàkálẹ̀ àrùn náà títí di àkókò yẹn, kò tíì ṣẹlẹ̀ rí ní gbogbo àgbáyé pé iye àwọn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ rí àrùn náà ju ọgọ́rùn-ún mẹ́tàdínlọ́gọ́rin (170) lọ fún gbogbo ènìyàn tí wọ́n ní àrùn náà. Nítorí náà, àsọtẹ́lẹ̀ náà kò ṣeé ṣe rárá—ṣùgbọ́n ó ṣe é ṣe. Àwọn aṣòfin tí wọ́n bẹ̀rù fọwọ́ sí ìyípadà pàjáwìrì mìíràn.
Bákan náà, kíyèsí ọfà dúdú tó fihàn pé ìyàtọ̀ láàárín àsọtẹ́lẹ̀ àti òtítọ́ jẹ́ nítorí ipa àwọn ìgbésẹ̀ tí ìjọba gbé. Mo lè fi dá àwọn olùgbọ́ lójú pé kò sí irú nǹkan bẹ́ẹ̀ tó tẹ̀lé e yálà láti inú ìwífún gidi tàbí láti inú àpẹẹrẹ náà. Ní ìyàtọ̀ sí èyí, ìgbì Covid ìgbà ìrúwé ti dé ògógóró ní ìparí oṣù kejì. Ìdènà líle tí ó bẹ̀rẹ̀ ní oṣù kẹta kò lè yí ohunkóhun padà.
Ẹ̀kọ́ wo ló tẹ̀lé e láti inú gbogbo èyí? Má ṣe gbìyànjú láti sọ àsọtẹ́lẹ̀ nípa bí àwọn ètò ìṣiṣẹ́ tí o kò mọ̀ yóò ṣe máa ṣẹlẹ̀ lọ́jọ́ iwájú nípa lílo àwọn àpẹẹrẹ ìṣirò. Tẹ̀lé àwọn dátà, kì í ṣe àwọn eré kọ̀ǹpútà tí kò ní ìtumọ̀.
Mo ti kọ lẹẹkan kan gun article nípa èyí fún Brownstone Institute.
Ẹ̀kọ́ pàtàkì kan láti inú àjálù àwòṣe yìí kan ọ̀ràn ìyípadà ojúọjọ́, níbi tí a ti ń ṣe àṣìṣe kan náà. A ti fi ìdánilójú lé ọjọ́ iwájú gbogbo àgbáyé lórí àsọtẹ́lẹ̀ àwòṣe ìṣirò kan—nítorí pé àbá náà pé ojúọjọ́ ń gbóná lọ́nà tí ó burú jáì nítorí ìtújáde CO₂ ènìyàn kò yàtọ̀ sí àsọtẹ́lẹ̀ àwòṣe ìṣirò kan. Nígbà Covid, òtítọ́ jẹ́ àánú ó sì fi àìlóye àwọn àwòṣe àsọtẹ́lẹ̀ hàn wá láàrín ọ̀sẹ̀ díẹ̀. Pẹ̀lú àwọn àwòṣe ojúọjọ́, a ní láti dúró fún ọ̀pọ̀ ọdún kí ó tó di kedere pé àwọn àsọtẹ́lẹ̀ àjálù ti àwọn “àwọn tí ń gbé ooru sókè” kò tọ́.
A ko mọ nkankan nipa ipa ti “Awọn ajesara” mRNA
Títí di òní, a kò mọ ohunkóhun nípa bí àwọn ọjà mRNA ṣe ń ṣiṣẹ́ dáadáa tó. Ní orílẹ̀-èdè Czech Republic, a fún ní ìwọ̀n oògùn “àjẹ́sára” Covid tó tó mílíọ̀nù mẹ́sàn-án ní gbogbo àgbáyé, bílíọ̀nù mélòó kan. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn jẹ́ àwọn ọjà jínì tí a ti ṣe àyẹ̀wò. CDC tilẹ̀ ní láti yí ìtumọ̀ àjẹ́sára padà kí àwọn ọjà wọ̀nyí lè bá a mu. Ó jẹ́ ohun ìyanu pé a kò tíì lóye ohun tí a mọ̀ àti ohun tí a kò mọ̀ nípa bí àwọn ọjà wọ̀nyí ṣe ń ṣiṣẹ́ dáadáa.
Àwọn ìròyìn náà fi hàn wá pé “àjẹ́sára” mRNA ṣiṣẹ́ ní 95%. Níbo ni nọ́mbà náà ti wá, kí sì ni ìtumọ̀ rẹ̀? Ó wá láti iwadi laileto pẹ̀lú nǹkan bí ẹgbẹ̀rún méjì (20,000) àwọn olùkópa ní apá kọ̀ọ̀kan. Àkóràn tó ní àmì àrùn ni òpin rẹ̀. Nínú apá tó ń ṣiṣẹ́, ènìyàn mẹ́jọ ló ṣàìsàn; nínú apá placebo, ènìyàn 162 ló ṣe bẹ́ẹ̀. Nítorí náà, àjẹsára náà dín ewu àkóràn àmì àrùn kù láti 0.88% sí 0.04%, ìyẹn ni pé, nípa 0.84%—bẹ́ẹ̀ni, nípa ìwọ̀n ìpín kan tí kò tó ìpín kan. Fún ìdí títà ọjà, a sọ èyí fún gbogbo ènìyàn ní ọ̀nà yìí: 0.84 nínú 0.88 jẹ́ 95%, àbí bẹ́ẹ̀ kọ́? Gbogbo ènìyàn rò pé èyí túmọ̀ sí pé 95% àwọn ènìyàn tó ti gba àjẹsára ni a dáàbò bò kúrò lọ́wọ́ àkóràn. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ ìdàkejì òtítọ́ náà gan-an. Gbogbo ìlànà ìṣègùn tó dá lórí ẹ̀rí sọ pé ìròyìn ìdínkù ewu lọ́nà tí kò tọ́ bẹ́ẹ̀ kò ṣeé gbà.
Nigbamii a kẹkọọ pé Pfizer lo ohun tó yàtọ̀ pátápátá nínú ìwádìí ìforúkọsílẹ̀. Wọ́n ṣe ìdánwò ìṣègùn pẹ̀lú ohun tó jẹ́ mọ́ ilé ìwòsàn, ṣùgbọ́n wọ́n lo ohun tó jẹ́ mọ́ àwọn bakitéríà. Irú “àjẹsára” bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi DNA bakitéríà àti endotoxins tó ní àrùn jẹjẹrẹ sínú ara wọn. Nítorí náà, a kò lè sọ ohunkóhun nípa ààbò àti ìdàgbàsókè “àjẹsára” mRNA lórí ìpìlẹ̀ ìforúkọsílẹ̀—ohun tó yàtọ̀ ni.
Ìwádìí ìforúkọsílẹ̀ náà wáyé nígbà ìjọba ẹ̀yà kòkòrò àrùn Wuhan tí ó ti parẹ́ nígbà tí a ṣe àjẹsára gbogbogbòò. Nítorí náà, a kò mọ ohunkóhun nípa bí “àjẹsára” ṣe ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn ẹ̀yà mìíràn.
Pẹlupẹlu, awọn Iwe Iroyin Ijoba British royin ọ̀ràn àìtọ́ nípa ìwádìí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nínú ìgbẹ́jọ́ ìforúkọsílẹ̀ Pfizer.
Lẹ́yìn tí ó ti di mímọ̀ pé àwọn àjẹsára kò dènà àkóràn (nígbà ooru ọdún 2021 nígbẹ̀yìn), ilé iṣẹ́ yí àtúnṣe padà: Àwọn àjẹsára kò lè dènà àkóràn tàbí ìtànkálẹ̀ ṣùgbọ́n wọ́n ń dènà àrùn líle, ilé ìwòsàn, àti ikú. Síbẹ̀síbẹ̀, a kò rí ẹ̀rí tó dájú fún ẹ̀sùn yìí, nítorí pé a kò ṣe ìwádìí rẹ̀ nínú àwọn ìwádìí tí a kò ṣe pàtó.
Ṣùgbọ́n a ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìwífún nípa àkíyèsí, nítorí náà a gbọ́dọ̀ mọ̀, àbí? Àwọn oníròyìn kún fún ìròyìn pé àwọn tí kò tíì gba àjẹsára nìkan ló ń kú. Ṣùgbọ́n, a ṣe àyẹ̀wò dátà náà dáadáa, a sì béèrè fún ìtẹ̀jáde gbogbo àwọn dátà náà léraléra. Níkẹyìn, a ṣe àṣeyọrí, a sì ṣe àkópọ̀ àwọn àwárí náà nínú oto iwadi èyí fi ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn apá tó fani mọ́ra hàn nínú gbogbo ìpolongo àjẹsára náà.
Ní àkókò yìí, mo tún sọ ohun tí mo kọ fún Brownstone Institute ní yàrá ìgbìmọ̀ ní àkókò gígùn. NibiÓ dà bíi pé àwọn tó ń ka ìwé BI ní ìmọ̀ tó dára ju àwọn ọmọ ìgbìmọ̀ aṣòfin Czech lọ!
Ìwádìí yìí fihàn pé ó fẹ́rẹ̀ẹ́ má ṣeé ṣe láti sọ ohunkóhun nípa bí a ṣe lè ṣe àjẹsára nípa ṣíṣàkíyèsí àwọn ènìyàn nìkan. Àwọn tí a ti ṣe àjẹsára àti àwọn tí a kò ṣe àjẹsára jẹ́ àwọn ènìyàn tí ó yàtọ̀ pátápátá. Ṣùgbọ́n láti ọdún 2021, kò sí ìwádìí onípele-ìdámọ̀ràn tí a ti ṣe mọ́. Síbẹ̀, àwọn ìwádìí onípele-ìdámọ̀ràn nìkan ni ó lè fi ìṣiṣẹ́ gidi ti àjẹsára hàn. Lẹ́yìn tí a ti fún ọ̀pọ̀ bílíọ̀nù ènìyàn ní àjẹsára pẹ̀lú ọjà ìwádìí kan, a kò tíì mọ̀ nípa ìṣiṣẹ́ gidi ti àwọn ọjà náà lòdì sí àwọn òpin tí ó bá ìṣègùn mu. A kò le ṣẹ́kù pé ìṣiṣẹ́ náà kò dára.
Ẹ̀kọ́ náà sì ni? Agbára wa láti kó àwọn dátà jọ ti ju agbára wa láti ṣe àbájáde, àsọtẹ́lẹ̀, àti ìpinnu tó tọ́ lọ.. Iṣẹ́ púpọ̀ ṣì wà níwájú, bí a bá sì ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe bẹ́ẹ̀, bẹ́ẹ̀ náà ni yóò dára fún wa. Àwọn aláṣẹ Czech ti tẹ ìpele àkọsílẹ̀ jáde lórí ikú (títí di ìsinsìnyí fún àwọn obìnrin nìkan), títí kan àwọn ohun tó ń fa ikú. A lè gbìyànjú láti ṣírò bí “àjẹ́sára” Covid ṣe ń ṣiṣẹ́ lórí ikú láti ọwọ́ Covid. Yóò dára tí a bá ṣe èyí ní ọ̀nà tó túbọ̀ gbéṣẹ́, yàtọ̀ sí àwa—àwùjọ àwọn olùfẹ́—ní àwọn òru àti lọ́fẹ̀ẹ́.
Àwọn Ìtàn Onímọ̀ràn Síi Tí A Kọ̀ Nínú Dáta Covid
Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2022, ìbímọ àwọn obìnrin Czech bẹ̀rẹ̀ sí í dínkù láìròtẹ́lẹ̀. Láti ìwọ̀n ọmọ 1.83 fún obìnrin kọ̀ọ̀kan ní ọdún 2021, Ìwọ̀n Ìbímọ Gbogbo (TFR) bẹ̀rẹ̀ sí í dínkù nípa nǹkan bí ìdá mẹ́wàá nínú ọgọ́rùn-ún lọ́dún, débi pé nígbà tí ó fi di òpin ọdún 2025, ó lọ sílẹ̀ sí ìsàlẹ̀ 1.3. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oníròyìn àti àwọn ilé iṣẹ́ Covid sọ pé èyí kò ní í ṣe pẹ̀lú àwọn àjẹsára náà àti pé Putin ló jẹ̀bi, a ń béèrè fún àwọn ìwádìí nígbà gbogbo. Níkẹyìn, a gba ìwádìí náà, a sì tẹ̀ ẹ́ jáde alailẹgbẹ agbaye ìwádìí tó fi hàn pé àwọn obìnrin tó ti gba àjẹsára láti dènà Covid ní, fún ìdí kan, àwọn ọmọ tó kéré sí ìdá mẹ́ta ju iye tí wọ́n ní lọ nínú àwùjọ.
Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, tí àwọn obìnrin tí a ti fún ní àjẹsára bá ní àwọn ọmọ ní ìwọ̀n kan náà bíi ti àwọn tí a kò fún ní àjẹsára, kò sí ìdínkù nínú ìbímọ tí ìbá ti ṣẹlẹ̀. Àwọn ìwádìí náà fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé àjẹsára ní í ṣe pẹ̀lú ìdínkù ìbímọ ní ọ̀nà tó lágbára. Èyí kì í ṣe àbájáde—ó jẹ́ òótọ́. Ìbéèrè pàtàkì ṣì wà bóyá ìbáṣepọ̀ yìí jẹ́ okùnfà, ìyẹn ni, bóyá àjẹsára ń dènà ìbímọ ní gidi nípasẹ̀ ọ̀nà kan, tàbí bóyá ó jẹ́ ìwà lásán—ìyẹn ni pé, àwọn obìnrin tí a ti fún ní àjẹsára fún ìdí kan kò fẹ́ ọmọ mọ́. Èyí nílò ìwádìí.
Àti pàápàá nínú ọ̀ràn ìjìnlẹ̀ yìí, àwọn tó ń ka ìwé BI ni Fun níwájú ìjọba Czech.
Fún ìgbà pípẹ́, a ń wá ìwífún nípa àwọn ìròyìn nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ búburú ti àwọn àjẹsára Covid. Nígbà tí a gba a nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, a fihan pé iye àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ búburú tí a ròyìn yàtọ̀ síra ní pàtàkì láàárín àwọn ẹgbẹ́. Àwọn ẹgbẹ́ àjẹsára àkọ́kọ́ tí ó dé ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 2021 ní àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ búburú tí ó pọ̀ gan-an, nígbà tí àwọn ẹgbẹ́ tí ó tẹ̀lé e ní àwọn ìròyìn púpọ̀. Àwọn ìwádìí wọ̀nyí ṣeé ṣe kí ó tọ́ka sí àìdúróṣinṣin nínú iṣẹ́ ṣíṣe, ó sì ṣe pàtàkì láti mọ ohun tí ó ṣẹlẹ̀.
Mo sì lè máa tẹ̀síwájú bẹ́ẹ̀ fún ọ̀pọ̀ wákàtí sí i.
Ohun ti o wa Next
Nítorí náà, kí ló máa tẹ̀lé e? Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ibi ní òkèèrè, àkókò kẹta ti bẹ̀rẹ̀. Ní Amẹ́ríkà, ìyípadà ìjọba kan wáyé, èyí tí ó jẹ́ ìdáhùn sí ìwà ipá Covid. Ìlera gbogbogbòò Amẹ́ríkà ń ní ìyípadà tó tóbi jùlọ àti tó ń fúnni ní ìṣírí jùlọ ní ọgọ́rùn-ún ọdún tó kọjá. Àwọn ìwádìí ń lọ lọ́wọ́ ní Britain, Australia, Canada, New Zealand, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ orílẹ̀-èdè mìíràn; kódà ní Germany, àwọn nǹkan ń bẹ̀rẹ̀ sí í lọ. Ọ̀pọ̀ nǹkan ń ṣẹlẹ̀ ní Slovakia. Kò ṣeé ronú pé orílẹ̀-èdè wa nìkan ló yẹ kó kọ̀ láti gbá bọ́ọ̀lù ní àkókò kẹta. Mo rò pé ìjọba tó ń bọ̀ lóye èyí.
Àǹfààní àrà ọ̀tọ̀ ni a ní láti kọ́ ẹ̀kọ́ láti inú àdánù àìlóye àti ti àgbáyé yìí àti láti ṣe àwọn àyípadà pàtàkì ní àwọn agbègbè wọ̀nyí.
Nínú ìlera gbogbogbòò, níbi tí a ti yẹ kí a padà sí àwọn ìlànà ti Ìṣègùn Tí Ó Da lórí Ẹ̀rí, ìyẹn ni, ìsopọ̀mọ́ ìdájọ́ dókítà, òmìnira ìfẹ́-ọkàn aláìsàn tí ó ní ìmọ̀ òtítọ́, àti àwọn ìwádìí láti inú àwọn ìwádìí tí ó dára àti tí kò ní ìṣàkóṣo. A gbọ́dọ̀ dín ipa àwọn ẹgbẹ́ ìfúnpá onírúurú bí Czech Medical Chamber àti Czech Society for Vaccinology kù. Ó tó àkókò láti fi WHO sílẹ̀, láti pín gbogbo ètò ìlera sí ìpele kan, kí a sì dá ìpinnu padà sí àwọn dókítà tí wọ́n ń tọ́jú.
Nínú ẹ̀kọ́, níbi tí ó yẹ kí a dojúkọ sí ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún ìrònú tó tọ́, ìrònú tó bófin mu, gbígbin ìjíròrò, àti pàápàá jùlọ kíkọ́ni bí a ṣe ń lo data. Ètò ẹ̀kọ́ ìwọ̀-oòrùn ti kùnà pátápátá, nítorí pé àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ronú jinlẹ̀ àti tí wọ́n ń ronú jinlẹ̀ dá àwọn ènìyàn díẹ̀ tí ó hàn gbangba sílẹ̀ nínú àwùjọ nígbà tí àrùn Covid ń ṣe wọ́n.
Ju gbogbo rẹ̀ lọ nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti ìwádìí, níbi tí ó ti ṣe pàtàkì láti dín ìgbẹ́kẹ̀lé oníṣègùn tí ìwádìí ẹ̀kọ́ ń ní lórí owó ìjọba kù pátápátá. Nígbà tí ìjọba bá ya wèrè—èyí tí ó máa ń ṣẹlẹ̀ déédéé ní Àárín Gbùngbùn Yúróòpù—ìpàdánù òye ni a máa ń gbé nípasẹ̀ owó sínú àyíká ìwádìí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì kì í ṣe òmùgọ̀, wọ́n sì tètè lóye ohun tí àwọn tí wọ́n ń sanwó fún wọn fẹ́ gbọ́ lọ́wọ́lọ́wọ́. Ẹ̀kọ́—dípò kí wọ́n máa wà ní ibi ààbò ìrònú, òmìnira, àti wíwá òtítọ́—wọ́n rìn níwájú ìtòlẹ́sẹẹsẹ àwọn wèrè, wọ́n sì fi aṣọ ìrísí ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì wọ wèrè ìrísí COVID. A rí i nígbà àtijọ́ pẹ̀lú ìjọba fascism àti kọ́múníìsì, bẹ́ẹ̀ náà ló sì ṣẹlẹ̀ nígbà ìjọba Covid. Ìwà òtútù àgbáyé jẹ́ àpẹẹrẹ mìíràn.
Ní èrò mi, orílẹ̀-èdè yìí nílò ìpele kan tí yóò ràn wá lọ́wọ́ láti lóye ohun tó ṣẹlẹ̀ ní àkókò Covid àti ìdí rẹ̀. Mi ò ń pè fún ìgbìmọ̀ ìwádìí, nítorí pé wọ́n sábà máa ń wà ní ìbámu pẹ̀lú ẹgbẹ́ òṣèlú, èyí tí kì í ṣe sí òye ṣùgbọ́n sí ìjà láàárín ẹgbẹ́ òṣèlú. Ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ohun tó bófin mu láti yan Kọmíṣọ́nà Ìjọba fún òye àkókò Covid kí ó sì jẹ́ kí ó kó ìpele náà jọ ní ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀.
A jẹ gbèsè òye, catharsis, àti ẹ̀kọ́ tí a kọ́ fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ènìyàn tí a gbà láàyè láti kú nígbà Covid àti fún àwọn ẹbí àti àwọn olólùfẹ́ wọn. A jẹ gbèsè fún àwọn ọmọ wa tí a ti da ẹ̀kọ́ wọn, ìgbésí ayé wọn, àti ìlera ọpọlọ wọn rú gidigidi. A jẹ gbèsè fún ẹgbẹẹgbẹ̀rún ènìyàn tí ìlera wọn ti bàjẹ́ nítorí àìronújinlẹ̀ àti àìláàánú ti lílo “àjẹ́sára” jínì àdánwò. A sì jẹ gbèsè fún àwọn tí wọ́n tọ̀nà jálẹ̀ ọdún márùn-ún wọ̀nyẹn tí wọ́n ní ìbànújẹ́, tí wọ́n ṣe inúnibíni sí, tí wọ́n sì ń yọ wọ́n lẹ́nu.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn ló jókòó sí gbọ̀ngàn yìí, pẹ̀lú mi, mo sì nírètí pé lónìí a ń wọ àkókò ìkẹyìn nínú ìdíje wa pẹ̀lú ìwà wèrè Covid. A ṣì ní àǹfààní láti fa ìfàsẹ́yìn nínú ìdíje yìí. Ṣùgbọ́n tí a kò bá tilẹ̀ gbìyànjú láti lóye ohun tó ṣẹlẹ̀ àti ìdí rẹ̀, yóò jẹ́ ìjákulẹ̀ ńlá. A ó sì tún ṣe é ní àwọn ìdíje ọjọ́ iwájú, ní àkọ́kọ́ pẹ̀lú ẹgbẹ́ àwọn olùfẹ́ ìgbóná kárí ayé, tí wọ́n ti ń gbóná nínú àwọn yàrá ìgbálẹ̀.
Ẹ ṣeun fún àkíyèsí yín. Ẹ wà ní ìlera àti ayọ̀.
-
Tomas Fürst kọ ẹkọ mathimatiki ti a lo ni Ile-ẹkọ giga Palacky, Czech Republic. Ipilẹṣẹ rẹ wa ni awoṣe mathematiki ati Imọ-jinlẹ data. O jẹ oludasilẹ ti Association of Microbiologists, Immunologists, and Statisticians (SMIS) eyiti o ti n pese gbogbo eniyan Czech pẹlu alaye ti o da lori data ati otitọ nipa ajakale-arun coronavirus. O tun jẹ oludasile-oludasile ti iwe-akọọlẹ "samizdat" dZurnal eyiti o fojusi lori ṣiṣafihan iwa ibaṣe ijinle sayensi ni Imọ-ẹrọ Czech.
Wo gbogbo awọn ifiweranṣẹ
